Европа тоне во тутунски криминал: Никнуваат илегални фабрики, државите губат 13 милијарди евра

Илегалното производство и трговијата со цигари стануваат сè посериозен проблем за Европа. Криминалните групи не се потпираат повеќе само на шверц преку границите, туку сè почесто отвораат нелегални фабрики директно во земјите членки, поблиску до пазарите каде што ги продаваат производите.

Според новиот извештај на Европскиот суд на ревизори, речиси секоја десетта цигара што се консумира во Европа потекнува од нелегалниот пазар. Последиците се сериозни и за државните буџети, кои годишно губат околу 13 милијарди евра поради неплатени даноци и акцизи.

Илегалниот пазар, сепак, не се шири само поради класичниот шверц. Во последните години се забележува значителна промена во начинот на кој функционираат криминалните мрежи. Производството постепено се преместува внатре во Европската Унија, со што се скратува патот од нелегалната фабрика до крајниот купувач.

Петри Сарвама од Европскиот суд на ревизори предупредува дека организираниот криминал на овој начин ја прилагодува својата стратегија на европскиот пазар. Нелегални производствени погони веќе се откриени во речиси сите земји членки.

Колку е голем обемот на ваквото производство покажува случајот со нелегална фабрика во Белгија, која беше затворена минатата година. Погонот функционирал деноноќно, со околу 50 работници и четири производни линии. Секоја од нив имала капацитет да произведува до еден милион цигари на час.

Тоа значи дека една единствена нелегална фабрика може за кратко време да произведе огромни количини цигари, без да плаќа акцизи и даноци и без да подлежи на истите регулаторни стандарди како легалните производители.

Уште поголем случај е откриен во Шпанија. Во најголемиот нелегален производствен погон што досега бил откриен во земјата, властите заплениле три милиони кутии цигари со проценета вредност од 15 милиони евра. Дополнително биле пронајдени пет тони суров тутун, вредни околу пет милиони евра.

Во акцијата биле уапсени 20 лица, а произведените цигари не биле наменети само за шпанскиот пазар. Производите биле дистрибуирани во шест земји членки на Европската Унија, што покажува колку лесно нелегалното производство може да функционира преку националните граници.

Иако ваквите фабрики најчесто не функционираат долго, нивната ефикасност е значителна. Просечниот животен век на еден нелегален погон може да биде само два до четири месеци, но криминалните групи за тоа време користат современа опрема, специјализирани машини и искусни техничари за да произведат огромни количества цигари.

Криминалните мрежи дополнително го отежнуваат откривањето со тоа што производството го распределуваат на повеќе локации. Често се избираат места во близина на границите, каде што готовиот производ може брзо да се префрли во друга држава.

Производството исто така се приспособува на побарувачката. Во зависност од пазарот на кој се наменети цигарите, фабриките можат да произведуваат различни брендови, што им овозможува на криминалните групи брзо да реагираат на условите на различни пазари.

Особено загрижува фактот што нелегалниот пазар расте и покрај тоа што вкупната потрошувачка на тутун во Европската Унија се намалува. Според последните достапни податоци, во 2023 година нелегалните цигари сочинувале околу 8,8 проценти од вкупната потрошувачка.

За европските држави проблемот не завршува со изгубените даночни приходи. Нелегалните цигари, по правило, се продаваат по пониски цени, бидејќи нивните производители не ги плаќаат давачките што ги плаќаат легалните компании.

Поради тоа, евтините нелегални производи можат да ги поткопаат јавните политики насочени кон намалување на пушењето. Поевтиниот тутун може да биде подостапен и за младите, што дополнително ја усложнува борбата против зависноста од никотин.

Покрај здравствениот аспект, постои и безбедносен проблем. Огромните приходи од нелегалната трговија со цигари завршуваат кај организирани криминални групи и можат да се користат за финансирање на други нелегални активности.

Европската Унија и нејзините членки веќе имаат голем број мерки за сузбивање на шверцот и нелегалното производство. Сепак, Европскиот суд на ревизори предупредува дека постојат сериозни слабости во нивната практична примена.

Различните национални правила, неусогласените казни и недоволната размена на информации меѓу институциите им оставаат простор на криминалните групи да го преместуваат производството од една земја во друга. Онаму каде што проценуваат дека ризикот е помал, можат релативно брзо да воспостават нов производствен погон.

Токму во тоа лежи една од најголемите предности на организираниот криминал – способноста брзо да се приспособи. Кога контролите се засилуваат на една локација, производството може да биде префрлено на друга.

Пораката од Европскиот суд на ревизори е дека Европа не страда од недостиг на закони, туку од недостатоци во координацијата, споделувањето информации и нивното спроведување.

Додека легалниот тутунски пазар се соочува со сè построги регулативи и пад на потрошувачката, криминалните мрежи го користат токму тој простор за создавање паралелен пазар. Нивната цел е едноставна – поевтин производ, брза дистрибуција и максимална заработка.

Затоа проблемот со нелегалните цигари повеќе не може да се гледа само како прашање на шверц. Европа сè почесто се соочува со фабрики што функционираат скриено во сопствените граници, произведуваат милиони цигари и за само неколку месеци можат да генерираат огромни незаконски приходи.

Доколку државите сакаат да го намалат овој тренд, ќе биде потребна посилна прекугранична соработка, побрза размена на податоци и поефикасно спроведување на законите. Зашто криминалните групи веќе имаат стратегија за иднината на нелегалниот пазар.

Сега европските институции треба да покажат дека имаат уште подобра.