35 години независност: Економија меѓу пропуштените шанси и иселените генерации

На 8 септември 1991 година Македонија избра самостоен пат. Триесет и пет години подоцна, државата има своја валута, институции, банки, компании и економија која преживеа бројни кризи. Но зад прославите и статистиките за раст останува едно непријатно прашање: колку можевме да постигнеме, а не постигнавме?

Економската историја на независна Македонија не е само приказна за сиромаштија и неуспеси. Имаше стабилизација, нови инвестиции, изградени фабрики и периоди на солиден раст. Но истовремено, три и пол децении подоцна, земјата сè уште се соочува со ниска продуктивност, зависност од странски капитал, јавен долг, политичка неизвесност и најболното — иселување на голем дел од работоспособното население.

Почетокот беше исклучително тежок. Распадот на југословенскиот пазар, војните во соседството и санкциите кон тогашна Југославија ја погодија македонската економија во најчувствителниот момент. Помеѓу 1991 и 1994 година БДП падна за повеќе од 25 проценти, додека инфлацијата достигна околу 1.600 проценти годишно. За граѓаните, економската транзиција не беше апстрактна реформа, туку секојдневна борба за зачувување на платата, работното место и заштедите.

Во исто време, голем дел од индустријата од поранешниот систем почна да се распаѓа. Големи фабрики кои со децении работеле за југословенскиот пазар одеднаш останаа без пазари, а државата немаше доволно капитал и стратегија за брзо да создаде нови индустрии. Така започна еден од најголемите проблеми на македонската економија — старите работни места исчезнаа многу побрзо отколку што се создадоа новите.

Приватизацијата требаше да биде мостот кон модерна пазарна економија, но во многу случаи стана една од најконтроверзните епизоди на транзицијата. Голем број претпријатија беа приватизирани преку модели во кои доминираа менаџери и вработени, а новите сопственици често немаа доволно капитал за сериозна модернизација. Компаниите остануваа со стара технологија, долгови и ограничен пристап до странски пазари, додека илјадници работници ги губеа своите работни места.

Последиците се чувствуваа со години. Во 1999 година невработеноста достигна околу 32,5 проценти. Тоа не беше само последица на транзицијата, туку и знак дека Македонија не успеа навреме да создаде доволно нови, продуктивни индустрии кои ќе ги заменат старите.

Потоа дојде 2001 година. Воениот конфликт повторно ја прекина економската траекторија во момент кога земјата се обидуваше да се стабилизира. БДП падна за околу 4,5 проценти, инвестициите се намалија, а неизвесноста повторно ги натера инвеститорите да застанат на страна. Македонија повторно губеше време, а за мала економија која се обидува да ги стигне побогатите земји, секоја изгубена година има висока цена.

Во годините што следеа, државата почна агресивно да се натпреварува за странски инвестиции. Беа понудени даночни олеснувања, субвенции и инфраструктура во индустриските зони, а резултатот беше видлив: дојдоа странски компании, се отворија фабрики и се зголеми извозот. Но со текот на времето се покажа и ограничувањето на овој модел, бидејќи Македонија во голема мера се натпреваруваше со евтина работна сила и поволни услови за инвеститорите.

Таквиот модел може да донесе работни места, но тешко може сам по себе да создаде богата економија. Ако главната предност на земјата е тоа што работникот е поевтин отколку во развиените европски држави, секогаш ќе постои друга земја која може да понуди уште поевтина работна сила. Вистинското прашање требаше да биде колку технологија, знаење и домашна додадена вредност остануваат во Македонија.

Во меѓувреме, државата трошеше огромни суми и на проекти чија економска повратност беше спорна. Најпознат пример е „Скопје 2014“, кој стана симбол за начинот на кој јавните средства може да се насочат кон видливи и политички атрактивни проекти, наместо кон долгорочни инвестиции со висока економска повратност. Без разлика на политичката или естетската страна на проектот, економскиот проблем е во опортунитетниот трошок: средствата потрошени на неприоритетни проекти не можат истовремено да бидат вложени во железница, енергетика, образование, дигитализација или продуктивна инфраструктура.

Еден од најголемите проблеми во последните 35 години е тоа што економскиот раст често се претставуваше како успех сам по себе. Македонија растеше, но не растеше доволно брзо. Светската банка посочува дека приходот по жител во однос на Германија се зголемил само од околу 25 проценти во 2000 година на 29 проценти во 2021 година. Тоа значи дека во повеќе од две децении земјата направила одреден напредок, но не направила доволно голем скок за сериозно да го намали јазот со развиените европски економии.

А потоа дојде најголемата сметка — луѓето. Македонија инвестира во образование, но голем дел од образованите млади својата продуктивност ја користат во други држави. Семејствата плаќаат за нивното образование, државата инвестира во образовниот систем, а потоа млад човек заминува во Германија, Австрија, Швајцарија или друга европска земја. Со него не заминува само еден човек, туку и идни даночни приходи, потрошувачка, знаење и потенцијал за создавање домашен бизнис.

Затоа иселувањето не е само демографски проблем. Тоа е директен економски удар врз земја која и онака има мал пазар и ограничен човечки капитал. Колку повеќе млади и квалификувани луѓе заминуваат, толку помалку компании имаат кого да вработат, а државата има сè поголем проблем да го одржи системот со помал број работоспособни граѓани.

Последните години донесоа и нови удари. Во 2022 година просечната инфлација достигна околу 14,2 проценти, што сериозно ја намали куповната моќ на граѓаните. Истовремено, јавниот долг продолжи да расте, а ММФ процени дека во 2024 година достигнал околу 63 проценти од БДП. Долгот сам по себе не е нужно лош, но станува проблем кога задолжувањето не создава доволно нова економска вредност за идните генерации да можат лесно да го сервисираат.

И тука доаѓаме до суштината на македонската економска приказна. По 35 години независност, Македонија успеа да избегне големи макроекономски катастрофи и да создаде релативно стабилен финансиски систем, но не успеа да создаде економија со доволно висока продуктивност. Не создаде доволно силни домашни компании, не создаде доволно домашна технологија и не создаде доволно добро платени работни места.

Најважно од сè, не создаде доволно силна причина младите да останат. Токму затоа 35-годишнината треба да биде повеќе од прослава. Таа треба да биде момент за искрено прашање: ако во 1991 година ја добивме политичката независност, зошто 35 години подоцна сè уште не ја добивме целосната економска независност?

Економски независна држава не е онаа која само има своја валута и свој буџет. Тоа е држава во која човек може да заработи доволно за пристоен живот, компанијата може да расте без политички врски, млад човек може да гради кариера без да мора да замине, а јавните пари се трошат таму каде што создаваат најголема вредност.

По 35 години, токму тука останува најголемиот тест. Не дали Македонија преживеа, туку дали конечно ќе почне да напредува доволно брзо за нејзините граѓани да престанат да ја бараат својата иднина надвор од неа.