Цените пораснаа, платите ја бркаат инфлацијата: Што најмногу поскапе во Македонија и регионот од 2019 година?

Шест години по почетокот на пандемијата, последиците од големиот бран поскапувања сè уште се чувствуваат во семејните буџети. Иако инфлацијата во најголем дел од Европа е значително пониска во споредба со периодот на енергетската криза, граѓаните и понатаму забележуваат дека за истите производи и услуги плаќаат многу повеќе отколку пред неколку години. Причината е едноставна: забавувањето на инфлацијата не значи враќање на старите цени, туку само побавно темпо на нивното зголемување.

Периодот од 2019 до 2026 година донесе големи промени во трошоците за живот во Македонија и соседните земји. Пандемијата ги наруши глобалните синџири на снабдување, потоа следуваше енергетската криза, а дополнителен притисок создадоа поскапувањето на суровините, транспортот и производството. Сето тоа постепено се пренесе врз цените во продавниците, рестораните и другите услужни дејности.

Регионалните податоци покажуваат значителни разлики во вкупното поскапување. Од 2019 година најголем кумулативен раст на потрошувачките цени меѓу споредуваните земји е забележан во Србија, каде што достигнал околу 50 проценти. Во Словенија зголемувањето изнесувало приближно 29 проценти, додека просечниот раст на цените во Европската Унија бил околу 31 процент.

Овие бројки покажуваат дека инфлацијата не ги погодила сите економии подеднакво. Сепак, и во земјите со поумерен раст на цените, граѓаните почувствувале значително намалување на куповната моќ доколку нивните приходи не се зголемувале со слично темпо.

Највидливите промени се случија кај секојдневните набавки. Основните прехранбени производи, кои редовно се наоѓаат во потрошувачката кошница, станаа еден од главните показатели за поскапувањето на животот. Лебот, млекото, јајцата, месото, маслото за јадење и зеленчукот се производи кај кои дури и релативно мало зголемување на цената создава дополнителен месечен трошок.

На пример, ако едно домаќинство пред неколку години издвојувало 10.000 денари месечно за храна, а истата количина производи денес чини 14.000 денари, тоа претставува зголемување од 40 проценти. Станува збор за илустративна пресметка, но таа добро објаснува зошто семејствата го чувствуваат товарот на инфлацијата и кога официјалната годишна стапка почнува да се намалува.

Посебно чувствителна категорија се производите чии цени зависат од меѓународните пазари. Пченицата, шеќерот, кафето, какаото и растителните масла се изложени на промени во глобалното производство, временските услови и транспортните трошоци. Кога овие суровини поскапуваат, последиците често се пренесуваат и врз готовите производи што ги купуваат потрошувачите.

Значителни промени се забележуваат и кај угостителските услуги. Посетата на ресторан, нарачувањето храна или престојот во хотел во многу случаи чинат повеќе отколку пред пандемијата. Причината не е само повисоката цена на храната, туку и растот на платите, трошоците за електрична енергија, закупнините и одржувањето на деловните простории.

За да се разбере ефектот, доволно е да се спореди еден вообичаен семеен излез. Ако ручек за четири лица порано чинел 2.000 денари, а денес за слична нарачка се плаќаат 3.000 денари, разликата е 50 проценти. Ова не е официјален податок за просечното поскапување на рестораните, туку пример како растот на цените влијае врз навиките на потрошувачите.

Енергетските трошоци исто така одиграа голема улога во инфлаторниот бран. Цените на електричната енергија, природниот гас и горивата се менуваа под влијание на меѓународните кризи, а нивното поскапување се одрази и врз транспортот и производството. Дури и кога дел од енергенсите поевтинуваат, тоа не мора веднаш да доведе до намалување на крајните цени на производите.

Кај услугите, дополнителен фактор е недостигот од работна сила во одредени дејности. Кога компаниите мора да понудат повисоки плати за да задржат работници, дел од дополнителните трошоци можат да се пренесат врз клиентите. Тоа е особено забележливо кај дејностите што зависат од непосредна човечка работа, како поправки, одржување, угостителство и лични услуги.

Но не поскапело сè. Интересен исклучок претставува дел од потрошувачката електроника, каде што технолошкиот развој и големото производство во Азија придонесуваат за намалување на цените на одредени категории уреди. Телевизорите и дел од електронската опрема се примери за производи кај кои купувачите со текот на времето можат да добијат подобри технички карактеристики за иста или пониска цена.

Тоа, сепак, не значи дека секој нов телефон или компјутер е поевтин од моделите што се продавале пред неколку години. Премиум уредите можат да достигнуваат сè повисоки цени, додека поевтинувањето често се однесува на споредливи технички карактеристики или на постари генерации производи.

Една од најважните разлики меѓу цените на храната и електрониката е зачестеноста на купувањето. Телевизор или лаптоп обично се купува еднаш во неколку години, додека храна, средства за хигиена и други основни производи се набавуваат речиси секојдневно. Затоа поскапувањето на основните потреби многу посилно се чувствува во семејниот буџет, дури и кога некои други производи поевтинуваат.

За македонските домаќинства, дополнителен предизвик е односот меѓу растот на платите и растот на животните трошоци. Номинално повисока плата не мора да значи и подобар животен стандард. Ако приходот се зголемил за 30 проценти, а трошоците за истата потрошувачка за 40 проценти, куповната моќ на домаќинството всушност се намалила.

Поради тоа, при оценувањето на животниот стандард не е доволно да се следи само просечната плата или годишната инфлација. Потребно е да се разгледа колку производи и услуги можат да се купат со расположливиот приход и како се менува структурата на семејната потрошувачка.

Особено ранливи се домаќинствата што најголем дел од приходите го трошат за основни потреби. Кај нив поскапувањето на храната, комуналните услуги и превозот остава помалку средства за образование, одмор, здравствени услуги или штедење. Домаќинствата со повисоки приходи, пак, обично имаат поголема можност да го приспособат начинот на трошење.

Иако најсилниот инфлаторен бран е зад нас, враќањето на цените на нивото од 2019 година не е реално очекување во услови на умерена позитивна инфлација. За такво нешто би бил потребен подолг период на општо намалување на цените, што може да биде поврзано и со други економски проблеми.

Затоа, вистинското прашање за граѓаните не е само кога ќе престанат поскапувањата, туку дали приходите ќе растат доволно за да го надоместат изгубениот животен стандард. По неколку години висока инфлација, токму куповната моќ останува најважниот показател за тоа колку навистина се подобрува економската состојба на едно домаќинство.