Македонските ниви добиваат нова можност: Заборавено растение богато со протеини повторно привлекува внимание

Со години сојата е еден од главните извори на растителни протеини во земјоделството, особено кога станува збор за производство на сточна храна. Но постои и друга култура која долго време останува во нејзина сенка, а која повторно привлекува внимание поради високата содржина на протеини и можноста да се користи и во прехранбената индустрија. Станува збор за белата лупина.

Ова растение веќе било предмет на испитувања во Србија, а неговиот потенцијал е интересен бидејќи може да понуди повеќе од класично производство на зрно. Лупината припаѓа на мешунките, богата е со протеини, може да се користи во исхраната на животните, а од одредени сорти може да се произведуваат и производи наменети за човечка исхрана.

Темата може да биде интересна и за Македонија, особено во потрагата по дополнителни земјоделски култури што би можеле да обезбедат домашен извор на растителни протеини. Сепак, лупината не треба да се гледа како култура што едноставно може да се преслика од една земја во друга. За нејзино посериозно производство кај нас би требало да се земат предвид локалните почвени и климатски услови, изборот на соодветни сорти и, можеби најважно, постоењето сигурен пазар за откуп.

Во зависност од видот, сортата и условите во кои се одгледува, зрното може да содржи од околу 32 до 46 проценти протеини. Токму оваа карактеристика ја прави интересна како можна алтернатива за дел од соината сачма што се користи во сточарството.

Лупината може да биде дел од оброците за говеда, свињи и живина, а се истражува и нејзината примена во исхраната на рибите. За земјоделските стопанства што покрај растително производство имаат и добиток, ова отвора дополнителна можност – дел од потребните растителни протеини да ги произведуваат на сопствените ниви.

Но за земјоделецот најважното прашање останува дали од ова растение може да се заработи.

Одговорот во голема мера зависи од приносот и пазарот. Не постои единствена сума што може да се очекува од еден хектар, бидејќи конечната заработка ја определуваат приносот, квалитетот на зрното, сортата, цената на семето, трошоците за обработка и заштита, жетвата, сушењето, транспортот и, пред сè, продажната цена.

Како пример, доколку од еден хектар се добијат 2,5 тони зрно и тоа се продаде по цена од 300 евра за тон, вкупниот приход би изнесувал околу 750 евра по хектар. При принос од три тони и продажна цена од 350 евра за тон, приходот би се зголемил на околу 1.050 евра.

Овие бројки се само пример за економската пресметка наведена за производството во Србија и не треба автоматски да се применуваат на Македонија. За македонски услови би биле потребни локални податоци за приносите, производствените трошоци и можната откупна цена пред да може реално да се процени колкав приход би донел еден хектар.

Станува збор за приход, а не за чиста заработка. Од него мора да се одземат сите трошоци направени во текот на производството. Поради тоа, кај лупината е поважно да се направи целосна пресметка отколку да се гледа само продажната цена на килограм или тон.

Интересно е што економската вредност на ова растение не завршува со продажбата на зрното. Како мешунка, лупината живее во симбиоза со бактерии што можат да врзуваат атмосферски азот. Поради тоа може да има позитивна улога во плодоредот и да донесе корист и за културите што ќе се одгледуваат по неа.

Во зависност од начинот на производство, растителната маса може да се користи и како зелено ѓубриво. Со нејзино заорување може да се зголеми количеството органска материја во почвата, што значи дека дел од економската корист не мора непосредно да дојде од продажбата на производот, туку и преку влијанието врз земјиштето и идните производствени трошоци.

Дополнителна можност отвора прехранбената индустрија. Од соодветни сорти на лупина со ниска содржина на алкалоиди може да се произведуваат брашно, протеински состојки, снегулки и други прехранбени производи.

Брашното од лупина може да се употребува во пекарската индустрија и во производи кај кои целта е да се зголеми содржината на протеини. Сепак, тука изборот на сортата и правилната обработка се особено важни. Растението содржи алкалоиди, поради што не секоја сорта може на ист начин да се користи за човечка исхрана.

Токму растечката побарувачка за растителни протеини може да биде една од најголемите можности за оваа култура. Наместо да се гледа како растение што треба да ги замени пченицата, пченката или сојата на големи површини, лупината може да најде свое место како специјализирана протеинска култура.

Истото важи и за Македонија. За дел од земјоделците таа потенцијално би можела да биде дополнителна, а не основна култура, особено доколку производството однапред е поврзано со сточарски фарми, преработувачи или друг сигурен купувач. Без организиран пласман, високата содржина на протеини сама по себе не е доволна за производството да стане профитабилен бизнис.

Лупината, сепак, не е растение што може без претходна анализа да се посее на секоја нива. Одредени типови почва ѝ одговараат повеќе, додека проблеми можат да се појават на земјишта со висока pH-вредност и на парцели каде што се задржува премногу вода.

Токму затоа евентуалното ширење на оваа култура во Македонија би требало да започне со испитување на тоа каде може успешно да се одгледува и какви резултати може да даде во домашни услови. Дури потоа би можело да се направи посериозна економска пресметка за тоа дали лупината може да биде исплатлива алтернатива за дел од македонските земјоделци.

Приносот може значително да варира во зависност од временските услови, избраната сорта и применетата технологија. Затоа земјоделецот пред сеидбата треба да ги пресмета трошоците за семе, обработка, ѓубрење, заштита, жетва, сушење и транспорт и да ги спореди со реално очекуваниот принос и можната продажна цена.

Добриот принос сам по себе не гарантира добар бизнис ако нема купувач за произведеното зрно. Кај култура што сè уште не е широко застапена, однапред обезбедениот пласман може да биде поважен и од самиот потенцијал за висок принос.

Лупината затоа веројатно нема преку ноќ да ја замени сојата, ниту во регионот ниту во Македонија. Но нејзината висока содржина на протеини, можноста за употреба во сточарството и прехранбената индустрија и потенцијалната корист за плодоредот ја прават култура што заслужува внимание. За македонските земјоделци вистинската можност би зависела од три работи – дали растението добро ќе се приспособи на домашните услови, колкав принос ќе даде и дали ќе постои сигурен купувач за произведеното зрно.