ЕЕС на границите: Колку долго смееме да останеме во Шенген и како да провериме дали сме претерале

Новите правила на надворешните граници на Европската унија носат значајни промени за патниците кои не се државјани на ЕУ. Со целосната примена на системот за влез и излез, познат како ЕЕС, движењето на патниците кои влегуваат во Шенгенскиот простор се евидентира електронски, што треба да овозможи попрецизна контрола на дозволениот период на престој.

ЕЕС, односно Entry/Exit System, ги регистрира податоците од патната исправа, датумот и местото на влез и излез, како и биометриските податоци на патниците од земји надвор од ЕУ. Една од главните цели на системот е автоматски да препознава кога некој патник го надминал дозволениот период на краткотраен престој во Шенген.

Сепак, воведувањето на ЕЕС не значи дека се променило основното правило за престој. За повеќето државјани на земји надвор од ЕУ кои можат да патуваат без виза, како и за оние со краткорочна виза, и понатаму важи правилото „90 дена во период од 180 дена“.

Ова правило често создава забуна, бидејќи не значи дека патникот автоматски добива 90 дена за секоја календарска година. Наместо тоа, за секој ден престој се гледа наназад период од 180 дена и се пресметува колку денови лицето веќе поминало во Шенген во тој временски интервал.

На пример, ако во релевантните 180 дена сте поминале 20 дена во Шенген, во тој момент ви остануваат уште 70 дозволени денови. Но, пресметката постојано се менува, бидејќи со секој нов ден се поместува и периодот од 180 дена. Деновите што се постари од тој период постепено престануваат да се сметаат.

Токму поради тоа, самото броење на деновите може да биде тешко, особено за оние кои често патуваат и имаат повеќе влезови и излези во краток период.

За да се избегнат грешки, Европската комисија има официјален калкулатор за краткотраен престој. Со него патниците можат да проверат дали го почитуваат правилото 90/180 и да добијат пресметка за тоа до кога можат да останат во Шенген без да го надминат дозволениот период.

Калкулаторот може да се користи на два начина. Едниот е наменет за проверка на претходниот престој, при што се внесуваат датумите на досегашните влезови и излези. Така може да се утврди дали во одреден момент дошло до прекршување на правилото.

Другиот начин е наменет за планирање на идно патување. Со внесување на планираниот датум на влез и претходните престои, системот може да пресмета колку време патникот би можел да остане во Шенген, земајќи ги предвид сите денови што веќе се вклучени во периодот од 180 дена.

За точна пресметка, најважно е да се внесат точни датуми. Потребно е да се знае кога сте влегле во Шенген, кога сте излегле и кои други престои сте ги имале во последните 180 дена. Доколку моментално сте во Шенген и сакате да проверите каква е ситуацијата на конкретен ден, според упатствата може да се внесе и тој датум како датум на излез за да се добие пресметка за состојбата во тој момент.

Особено е важно патниците да знаат дека Европската унија и Шенгенскиот простор не се исто. Правилото 90/180 се однесува на престојот во Шенген, а не автоматски на секоја земја што е членка на ЕУ.

Шенгенскиот простор опфаќа 29 земји. Покрај најголемиот дел од државите членки на ЕУ, во него се и Исланд, Лихтенштајн, Норвешка и Швајцарија. Постојат и земји членки на ЕУ кои не се дел од Шенгенскиот простор, па престојот во нив не се пресметува на ист начин во правилото 90/180. Како пример се издвојува Ирска.

Една од најважните работи што патниците треба да ја имаат предвид е дека ЕЕС не го воведува правилото „90 во 180“. Тоа правило постоеше и пред воведувањето на електронскиот систем.

Промената е во начинот на кој се следи престојот. Наместо контролата во голема мера да се потпира на печатите во пасошот и рачната проверка на податоците, ЕЕС создава електронска евиденција на влезовите и излезите. Со тоа на граничните служби им се овозможува полесно да утврдат дали некој го надминал дозволениот период.

Тоа значи дека патниците повеќе не треба да се потпираат само на сопственото сеќавање или на броењето на печатите во пасошот. Добра практика е да се води евиденција за сите патувања и, кога постои сомнеж, да се користи официјалниот калкулатор на Европската комисија.

Сепак, калкулаторот треба да се сфати како практична алатка, а не како официјално одобрение за престој. Неговата пресметка не ја заменува одлуката на надлежните органи. Конечната проценка дали патникот има право на престој и дали евентуално го надминал дозволениот рок ја прават граничните и другите надлежни служби.

Поинакви правила важат и за лицата кои имаат дозвола за престој или долгорочна виза. Нивниот престој во периодите опфатени со таквите документи не се третира на ист начин како краткотрајниот престој според правилото 90/180.

Со целосната примена на ЕЕС, граничните проверки за патниците од земји надвор од ЕУ можат да бидат подетални, особено во почетниот период. Затоа патниците треба да сметаат на можност за подолго задржување на надворешните граници на ЕУ и навреме да пристигнат на граничните премини.

Најважната порака, сепак, е дека правилото не се променило: за краткотраен престој и понатаму важат најмногу 90 дена во рамките на кој било период од 180 дена, освен ако за конкретниот патник не важат други правила.

ЕЕС само го менува начинот на кој тоа правило се следи. Со електронското регистрирање на влезовите и излезите, просторот за грешка станува помал, а прекршувањето на дозволениот престој полесно се открива.

Затоа, пред следното патување, најсигурно е да ги проверите датумите на сите претходни престои, да го користите официјалниот калкулатор за правилото 90/180 и да не претпоставувате дека неискористените денови автоматски се „ресетираат“ на почетокот на секоја година. Кај правилото 90/180, секој ден се гледа низ подвижен период од последните 180 дена, а токму тоа е деталот што најчесто доведува до забуна.