Европејците сè помалку плаќаат со готовина, но дома чуваат сè повеќе пари: Зошто се случува овој парадокс?

Иако плаќањето со картички, мобилни телефони и други дигитални методи станува сè почесто во Европа, количината на готовина во оптек продолжува да расте. На прв поглед станува збор за парадокс, но зад него се крие промена во начинот на кој граѓаните гледаат на физичките пари.

Податоците на Европската централна банка покажуваат дека Европејците денес користат готовина поретко за секојдневни трансакции, но во исто време држат поголеми количества банкноти како финансиска резерва. Тоа особено доаѓа до израз во период кога расте стравот од прекини во дигиталната инфраструктура и различни кризни ситуации.

Главниот економист на Европската централна банка, Филип Лејн, неодамна го опиша овој тренд како необична комбинација. Според него, употребата на банкноти за плаќање се намалува, но нивната вкупна количина во оптек продолжува да се зголемува.

Разликата е значителна. Вкупната вредност на евробанкнотите во оптек се зголемила од околу еден трилион евра во 2016 година на приближно 1,6 трилиони евра во јуни 2026 година.

Истовремено, во оптек има повеќе од 31 милијарда евробанкноти, додека непосредно пред пандемијата, во 2019 година, нивниот број изнесувал околу 24 милијарди. Најзастапена е банкнотата од 50 евра, по која следува онаа од 100 евра.

Еден од главните фактори зад овој тренд е растечката свест дека дигиталните системи за плаќање не се непогрешливи. Кибернетички напади, прекини на интернетот, проблеми со електроенергетската мрежа или технички дефекти можат за кратко време да го отежнат или целосно да го оневозможат електронското плаќање.

Токму поради ваквите ризици, готовината повторно добива улога што долго време се чинеше дека ја губи. Наместо првенствено да служи за секојдневно плаќање, таа сè повеќе се чува како резервна опција за ситуации во кои дигиталните системи нема да функционираат.

Европската Унија уште во 2025 година им препорача на граѓаните да имаат подготвени основни резерви за најмалку 72 часа во случај на кризни ситуации. На списокот, покрај вода, храна и други неопходни производи, се најде и готовината.

Некои европски земји отидоа и чекор понатаму. Австрија, Финска, Германија, Шведска и Холандија ги советуваат домаќинствата да имаат одредена сума физички пари при рака, најчесто во рамките на 70 до 100 евра, за да можат да ги покријат основните потреби доколку престанат да функционираат интернетот, мобилните мрежи или електронските системи за плаќање.

Сепак, експертите предупредуваат дека готовината не треба да се третира само како нешто што се чува во фиока и се користи во екстремни ситуации. Ако граѓаните целосно престанат да ја користат, со текот на времето може да се намали и достапноста на инфраструктурата неопходна за нејзино користење.

Затоа се отвора и прашањето за банкоматите и пристапот до физички пари. Европската централна банка смета дека и во сè подигитално општество мора да постои доволно широка мрежа преку која граѓаните ќе можат лесно да дојдат до готовина кога им е потребна.

Причината поради која физичките пари опстојуваат, сепак, не се само кризите.

За дел од граѓаните готовината и понатаму претставува наједноставен начин за контрола на личниот буџет, бидејќи овозможува директно следење на потрошената сума. Други ја ценат приватноста што ја овозможува плаќањето без дигитална трага.

За постарите лица и други граѓани кои потешко се снаоѓаат со дигиталните технологии, готовината може да биде уште поважна. Таа овозможува плаќање без потреба од мобилен телефон, интернет, банкарска апликација или платежна картичка.

Физичките пари имаат значење и во ситуации кога финансиската независност е ограничена. Експертите посочуваат дека за жртвите на семејно насилство готовината понекогаш може да биде еден од начините за зачувување на пристапот до сопствени средства доколку партнерот ги контролира нивните банкарски сметки.

Готовината има улога и во финансиската едукација. Кај децата, користењето физички пари може да помогне полесно да се разбере колку нешто чини и колку средства остануваат по одредена потрошувачка.

Европа затоа се соочува со интересен пресврт. Иако дигиталните плаќања стануваат доминантни во секојдневниот живот, физичките пари не исчезнуваат. Напротив, нивната улога постепено се менува.

Готовината можеби сè помалку се користи за секојдневно купување, но сè повеќе се доживува како финансиска сигурносна мрежа.

Колку повеќе европските општества зависат од технологијата, толку повредна станува можноста да постои алтернатива кога технологијата ќе откаже. Токму затоа растот на количината евра во оптек, паралелно со падот на нивната употреба во секојдневните трансакции, можеби и не е толку парадоксален како што изгледа на прв поглед.

Физичките пари не исчезнуваат. Само добиваат нова улога – од секојдневно средство за плаќање сè повеќе се претвораат во резервен план за моменти кога дигиталниот свет нема да биде достапен.