Климатските промени удираат по храната: Нов притисок врз македонските домаќинства

Цените на храната во Македонија веќе не зависат само од трошоците за производство, енергијата, транспортот и геополитичките кризи. Во равенката сè посилно влегува уште еден фактор врз кој производителите и трговците имаат многу помала контрола – климата.

Екстремните временски услови сè почесто влијаат врз земјоделското производство, приносите и глобалното снабдување, а последиците постепено се чувствуваат и на полиците во македонските маркети. Кога суши, поплави или невообичаено високи температури ќе погодат големи земјоделски региони, проблемот многу брзо престанува да биде локален и се претвора во ценовен притисок што се пренесува од една земја во друга.

Следниот голем ризик е поврзан со климатскиот феномен Супер Ел Нињо. Очекувањата се дека неговото влијание би можело да предизвика нов ценовен шок кај храната, чии последици би се чувствувале до 2028 година.

Тоа доаѓа во момент кога глобалните синџири за снабдување со храна веќе се изложени на повеќе притисоци. Геополитичките тензии, нарушувањата во трговијата и неизвесноста на меѓународните пазари остануваат присутни, а климатските промени додаваат уште еден слој ризик.

За земја како Македонија, која е поврзана со регионалните и светските пазари, ваквите промени тешко можат да останат без последици. Кога производството се намалува во земјите од кои се увезува храна или суровини, повисоките цени постепено се пренесуваат низ целиот синџир – од производителите и трговците до крајниот потрошувач.

Токму тука се појавува поимот климатска инфлација. За разлика од краткотрајното поскапување предизвикано од еден конкретен настан, станува збор за подолгорочен притисок врз цените што произлегува од сè почестите климатски нарушувања.

Проблемот е што земјоделството директно зависи од временските услови. Долгите сушни периоди можат да го намалат приносот, прекумерните врнежи да го оштетат производството, а екстремните температури да влијаат врз цели производствени сезони. Кога ваквите настани се повторуваат, нивното влијание почнува да се вградува во цената на храната.

За македонските потрошувачи тоа значи дека дел од поскапувањата што веќе се случија не мора да бидат само привремена појава. Климатската инфлација може да создава подолготраен притисок врз семејниот буџет, особено ако глобалното производство повторно биде погодено од големи временски нарушувања.

Дополнителен проблем е што климатскиот ценовен притисок не ја погодува целата храна подеднакво. Според анализата, особено изложена е здравата храна, што создава уште еден економски и социјален предизвик.

Ако производите што се сметаат за дел од поквалитетната и разновидна исхрана стануваат поскапи, домаќинствата со помали приходи можат да бидат принудени сè повеќе да избираат според цената, а сè помалку според квалитетот на храната.

На тој начин климатските промени од еколошко прашање директно се претвораат во прашање на животниот стандард. Последиците повеќе не се гледаат само низ температурните рекорди, сушите или екстремните временски настани, туку и преку сметката што потрошувачот ја плаќа во маркетот.

Супер Ел Нињо дополнително ја зголемува неизвесноста. Доколку предизвика посериозни нарушувања во земјоделското производство, притисокот нема да заврши во земјите директно погодени од климатскиот феномен. Современата трговија со храна е толку поврзана што намаленото производство во еден дел од светот може да ги придвижи цените и илјадници километри подалеку.

Македонија затоа не е изолирана од глобалните климатски ризици. Дури и кога домашното производство не е директно погодено, поскапувањето на увезените производи и суровини може да се пренесе врз домашниот пазар.

Истовремено, доколку климатските проблеми го погодат и домашното земјоделство, притисокот може да дојде од две страни – преку поскапиот увоз и преку послабото домашно производство.

Она што некогаш се сметаше за повремен проблем на земјоделците сè повеќе станува траен економски ризик. Климата веќе влијае врз производството, снабдувањето и цените, а очекуваниот нов климатски циклус покажува дека тој притисок би можел да продолжи и во следните години.

За македонските домаќинства конечната последица е многу конкретна. Ако климатските нарушувања стануваат почести, храната може сè потешко да се враќа на старите ценовни нивоа, а секој нов шок да започнува од веќе повисока основа.

Затоа прашањето повеќе не е само дали храната ќе поскапува поради климата, туку колку силно и колку долго климатските промени ќе се чувствуваат во секојдневното пазарење. Со најавите за Супер Ел Нињо и можните последици до 2028 година, временската прогноза сè повеќе станува и прогноза за цените во маркетите.