Жените ја движат администрацијата, но мажите почесто управуваат: Бројките откриваат голема разлика

Жените се побројни меѓу вработените во македонскиот јавен сектор, но нивната предност исчезнува кога ќе се стигне до највисоките раководни позиции. Од вкупно 110.885 вработени во администрацијата, 57,5 проценти се жени, но тоа мнозинство не се пресликува во институциите и функциите каде што се носат најважните одлуки.

Токму овој јаз меѓу вработеноста и управувањето е во фокусот на ревизијата на успешност посветена на жените во политиката, Собранието и на раководните функции во органите на централната власт. Наодите на државните ревизори покажуваат дека поголемото присуство на жените во јавниот сектор само по себе не обезбедува и еднаков пристап до лидерските позиции.

Разликата особено се забележува кога ќе се споредат Собранието и Владата. Во 2024 година жените сочинувале 39,2 проценти од пратеничкиот состав, додека нивното учество меѓу министрите е значително пониско. Од 58 лица именувани на лидерски позиции од Собранието, според ревизорските наоди, само 16 се жени.

Парламентот е институцијата во која женската застапеност е најизразена. Во периодот од 2007 до 2024 година уделот на пратеничките се движел меѓу 30 и 43 проценти, а во 2024 година достигнал 39,2 проценти. Според податоците наведени во ревизијата, со ваквото учество земјата има повисока застапеност на жени во парламентот од 83 проценти од членките на Европската Унија, а меѓу земјите од регионот што не се членки на Унијата е на првото место.

Сепак, и покрај релативно високата застапеност на пратенички, од конституирањето на првиот парламентарен состав во 1991 година до 2024 година ниту една жена не била избрана за претседател на Собранието. Во актуелниот состав има една жена на потпретседателска функција, а со Деловникот од 2023 година е воведено правило според кое најмалку еден од потпретседателите треба да биде од помалку застапениот пол.

Ревизорите посочуваат дека една од причините за поголемата застапеност во законодавниот дом е постоењето законски задолжителна квота за помалку застапениот пол. Токму овој механизам создава поинаква слика во Собранието од онаа што може да се забележи во извршната власт, каде што не постои идентична обврска при составувањето на владата.

Во Владата разликата е многу поизразена. Во периодот од 2014 до 2024 година учеството на жените на министерските позиции се движело од 14 до 31 проценти. Кај заменик-министрите нивното учество било меѓу 7 и 25 проценти, додека кај државните секретари се движело од 6 до 31 проценти.

Во владиниот состав со мандат од 2024 до 2028 година, од 20 министри што раководат со ресори само три се жени, што претставува 15 проценти. Женска застапеност нема ниту меѓу петте вицепремиери. За разлика од изборот на пратеници, Законот за Владата и владиниот Деловник не предвидуваат задолжителен родов баланс при предлагањето и именувањето министри, па составот во голема мера зависи од предлогот на мандаторот и од политичките одлуки при формирањето на владата.

Ревизијата отвора и друго важно прашање – начинот на кој се избираат и именуваат раководителите во органите на централната власт. Според наодите, не постојат целосно унифицирани механизми што би важеле за сите вакви позиции. Постапките се регулирани со различни закони, а дел од изборите се одвиваат на затворени седници, што според ревизорите влијае врз транспарентноста.

Обидите ова прашање системски да се регулира не се нови. Уште во 2019 година бил подготвен предлог-закон за високата раководна служба, со кој требало да се уредат изборот и пополнувањето на високите раководни места, одговорноста и управувањето со работниот учинок. Во мај 2026 година до Собранието бил доставен Предлог-закон за високи раководители, кој предвидува еднаков пристап до функциите и избор заснован врз заслуги, како и професионално, транспарентно и непристрасно именување.

Во предложеното решение е опфатено и прашањето за родовата еднаквост, но со задржување на стручноста и компетентноста како основа за избор. Ревизорите истовремено укажуваат дека принципот на родова еднаквост не е целосно обезбеден ниту кај дел од функциите за кои именувањата ги врши Собранието.

Дополнителен проблем е разликата меѓу стратешките цели и нивното спроведување во практика. Стратегијата за родова еднаквост 2022–2027 предвидува еднакво учество на жените во политичкиот и јавниот живот, но ревизорите констатираат недостиг од доволно прецизни показатели, конкретни мерки и механизми преку кои би се следело дали поставените цели навистина се остваруваат.

Во периодот од 2022 до 2025 година, според ревизијата, не биле идентификувани ниту обуки конкретно насочени кон развивање жени лидери. Тоа укажува дека проблемот не се сведува само на бројот на жени што во одреден момент се наоѓаат на висока позиција, туку и на постоењето систем што ќе создава услови повеќе жени да можат да стигнат до такви функции.

Како посебен ризик се издвојува говорот на омраза, особено на интернет. Ревизорите предупредуваат дека нападите насочени кон жените на јавни и политички функции можат да имаат последици не само врз нив лично, туку и врз нивните семејства, а таквата средина може да одврати дел од жените од прифаќање високи раководни позиции.

Поради тоа, препораките не се сведуваат само на зголемување на бројот на жени. Се бараат појасни и мерливи мерки, подобра координација меѓу институциите, развивање лидерски капацитети и создавање побезбедна средина во која жените ќе можат да учествуваат во јавниот и професионалниот живот без дополнителни бариери.

Податоците на крајот покажуваат необичен македонски парадокс. Жените се мнозинство во јавниот сектор и имаат релативно висока застапеност во Собранието, но нивното присуство нагло се намалува како што се оди кон дел од највисоките позиции во извршната власт и институционалното управување.

Оттука, прашањето повеќе не е само колку жени работат во државните институции, туку колку од нив имаат реална можност да стигнат до местата каде што се управува и се носат одлуки. Ревизорските наоди покажуваат дека бројната застапеност и вистинското учество во одлучувањето сè уште не значат исто нешто.