Македонија седи на милиони под земја: Рудниците носат богатство, но која е цената?

Македонија располага со значајни минерални ресурси, но прашањето како тие треба да се користат со години предизвикува жестоки дебати. Новите рударски проекти се претставуваат како можност за инвестиции, нови работни места и поголем извоз, додека нивните противници предупредуваат дека економската корист може да дојде со висока цена за водата, почвата, земјоделството и здравјето на населението.

Токму затоа дебатата за рударството одамна не е само прашање за тоа колку руда има под македонската почва. Во неа се судираат два различни концепта за развој – индустрискиот, кој се потпира на искористување на природните ресурси, и моделот кој предност им дава на земјоделството, туризмот и долгорочната заштита на животната средина.

Поддржувачите на рударската индустрија сметаат дека минералните богатства можат да станат значаен економски ресурс за земјата. Особено во помалку развиените региони, голема инвестиција може да донесе нови работни места, подобра инфраструктура, приходи за локалната економија и дополнителен извоз.

Дополнителен аргумент е глобалната зелена транзиција. Иако на прв поглед рударството и зелената економија изгледаат како спротивности, производството на електрични автомобили, електроенергетски мрежи и технологии за обновливи извори бара огромни количества метали. Бакарот, на пример, е една од клучните суровини за електрификацијата на светската економија.

Инвеститорите и дел од експертите затоа тврдат дека прашањето повеќе не треба да биде дали ќе има рударство, туку под какви услови тоа ќе се одвива. Според нив, современите технологии овозможуваат далеку поголема контрола на отпадот, водата и емисиите отколку во минатото, а со строги стандарди и постојан надзор ризиците можат значително да се намалат.

Но токму довербата во контролата е една од најслабите точки во целата приказна.

Противниците на новите рудници предупредуваат дека последиците од евентуална хаварија или долгорочно загадување не можат едноставно да се пресметаат во евра. Особено чувствително е прашањето за површинските копови и јаловиштата, каде што постои страв од загадување на почвата и водите со тешки метали и други штетни материи.

За локалното население дилемата е уште посложена кога рударски проект се планира во близина на земјоделски регион. Доколку се наруши квалитетот на водата или почвата, последиците не би се ограничиле само на просторот околу рудникот. Тие би можеле да се почувствуваат во земјоделството, производството на храна, вредноста на земјиштето и имиџот на целиот регион.

Недовербата дополнително ја поттикнуваат старите еколошки проблеми во земјата, од кои дел со години остануваат нерешени. Поради тоа, ветувањата дека современ рудник може да работи со минимално влијание врз околината не се доволни за дел од граѓаните. Тие бараат гаранции дека институциите ќе можат постојано и независно да го контролираат работењето и да реагираат пред евентуалниот проблем да стане еколошка штета.

Најпознатиот пример во Македонија за судирот меѓу овие две гледишта е проектот „Иловица-Штука“, поврзан со експлоатација на бакар и злато во близина на планината Огражден.

Проектот со години предизвикува силни реакции во струмичкиот регион. Инвеститорот Euromax Resources го претставува како голема развојна можност, додека локалните активисти и дел од населението сметаат дека потенцијалната економска корист не го оправдува ризикот за еден од најзначајните земјоделски региони во државата.

Во досегашните проекции се споменува инвестиција од повеќе од 350 милиони евра во почетната фаза, додека вкупната економска активност поврзана со проектот во текот на неговото работење би можела да биде значително поголема.

За економија со големина како македонската, инвестиција од неколку стотици милиони евра не е занемарлива. Покрај директните работни места, рудник од таков обем би создавал побарувачка за транспорт, градежништво, услуги, опрема и други локални добавувачи.

Од инвеститорската страна се нагласува и дека станува збор за современ проект кој не треба да се споредува со начинот на кој рудниците работеле пред неколку децении. Современите системи за управување со водата и рударскиот отпад, според поддржувачите на проектот, треба значително да го ограничат влијанието врз животната средина.

Но за противниците на „Иловица-Штука“ најголемото прашање не е колку пари ќе донесе рудникот, туку што би можело да се изгуби доколку нешто тргне наопаку.

Струмичкиот регион има огромно значење за македонското земјоделство. Од овој дел на земјата доаѓа значителен дел од производството на зеленчук и други земјоделски производи што се продаваат на домашниот пазар и се извезуваат во странство. Поради тоа, секој потенцијален ризик за водата и почвата предизвикува многу поголема загриженост отколку што би било случај во област без интензивно земјоделско производство.

Локалните активисти, меѓу кои и здружението „Здрава котлина“, со години се спротивставуваат на проектот. Нивниот став е дека економската корист од рудникот не може да се спореди со долгорочната вредност на плодното земјиште, чистата вода и производството на храна.

Дополнителен страв предизвикува управувањето со јаловината. Противниците предупредуваат дека рударскиот отпад останува во регионот многу подолго од периодот во кој компанијата ја експлоатира рудата, поради што прашањето за безбедноста не завршува со затворањето на рудникот.

Токму тука се појавува една од најважните дилеми: кој ќе ја гарантира безбедноста не само додека трае експлоатацијата, туку и со децении потоа?

Случајот „Иловица-Штука“ во меѓувреме прерасна од економски и еколошки спор во сложено правно и политичко прашање. Одлуките за концесиите во изминатите години се менуваа, дел од нив завршуваа пред судовите, а секој нов развој повторно ги активираше реакциите на локалното население.

Протестите и блокадите покажаа дека отпорот во дел од Југоисточна Македонија не може да се игнорира. Од друга страна, државата мора да води сметка и за правните обврски кон инвеститорите и можните финансиски последици од одлуките што ги носи.

Поради тоа, дебатата не може едноставно да се сведе на избор меѓу рудник и природа. Прашањето е дали Македонија располага со институции доволно силни да постават строги правила, да спроведуваат независен мониторинг и навремено да интервенираат доколку компанијата ги прекрши еколошките стандарди.

Без таква контрола, дури и најсовремената технологија на хартија тешко може да ја добие довербата на населението. Од друга страна, целосното отфрлање на минералните ресурси значи откажување од инвестиции и економска активност кои во одредени региони би можеле да имаат значително влијание.

Затоа иднината на рударството во Македонија веројатно ќе зависи помалку од тоа што се наоѓа под земјата, а многу повеќе од тоа какви правила ќе важат над неа.

Милионските инвестиции можат да донесат работни места, извоз и економски раст, но загадената вода или уништеното земјоделско земјиште не можат лесно да се вратат во првобитна состојба. Токму затоа секој нов рударски проект ќе мора да одговори на прашање што е многу пошироко од неговата финансиска вредност: дали економската корист може да се обезбеди без ризикот да го плати населението кое ќе остане таму и откако рудникот еден ден ќе престане да работи?