По војната во Украина ништо нема да биде исто: Каква ќе биде новата енергетска карта на Европа?

Војната во Украина не го промени само политичкиот и безбедносниот поредок во Европа. Таа целосно го преобликува и енергетскиот пазар, а последиците ќе се чувствуваат и долго откако ќе престанат борбите. Русија, која со децении беше еден од клучните снабдувачи на европскиот континент, денес се соочува со пазар кој повеќе не зависи од неа на начинот на кој зависеше пред 2022 година.

Енергетската инфраструктура и трговските маршрути создадени во изминатите години постепено ја намалија улогата на рускиот гас и нафта во Европа. Затоа, дури и ако по завршувањето на војната дојде до укинување на дел од санкциите, враќањето на старите односи нема да биде едноставно.

Русија во текот на војната покажа колку енергијата може да биде моќно политичко оружје. Истовремено, европските земји беа принудени да бараат алтернативни извори и да инвестираат во инфраструктура која претходно не им беше приоритет.

Најголемата промена се случи на европскиот пазар на природен гас. Пред војната, голем дел од рускиот гас во Европа пристигнуваше преку гасоводи. Денес ситуацијата е значително поинаква. Европската Унија изгради и прошири терминали за течен природен гас, со што доби можност да увезува гас од различни делови на светот.

Германија е еден од најочигледните примери за оваа промена. Пред почетокот на војната немаше ниту еден терминал за течен природен гас, додека денес располага со повеќе такви капацитети. Со тоа европскиот пазар доби поголема флексибилност и повеќе можности за снабдување.

САД во меѓувреме се наметнаа како еден од најважните снабдувачи со течен природен гас за Европа. Но, европските терминали не се врзани за еден производител. Тие овозможуваат гас да пристигнува и од Катар, Нигерија, земјите од Блискиот Исток, Африка и други извозници.

Токму тоа може да биде еден од најголемите проблеми за Москва по завршувањето на војната. Доколку Русија повторно се обиде да го освои европскиот пазар, повеќе нема да се соочи со Европа која нема избор. Ќе се натпреварува со низа други производители кои во меѓувреме го зацврстија своето присуство.

Дополнителен проблем е довербата. Дури и ако политичките односи се подобрат и санкциите постепено се укинат, европските влади и компании тешко ќе го заборават искуството од последните години. Зависноста од еден доминантен снабдувач повеќе не се гледа само како економско прашање, туку и како безбедносен ризик.

Слична промена се случи и на пазарот на нафта. Европските земји веќе најдоа алтернативни извори, а глобалниот пазар дополнително се пренасочи кон други производители.

Казахстан, на пример, може да има поголема улога на европскиот пазар, особено поради карактеристиките на неговата нафта. Во меѓувреме, нови производители како Гвајана добиваат сè поголемо значење, додека Венецуела повторно се обидува да го зголеми своето присуство на глобалниот пазар.

Русија, од друга страна, сè повеќе се потпира на големите купувачи во Азија. Индија значително ги зголеми набавките на руска нафта, привлечена од поповолните цени. Но, доколку пазарните услови се променат и индиските рафинерии повторно добијат поповолни понуди од други производители, дел од рускиот извоз би можел да се пренасочи.

Кина останува уште поважен фактор. Пекинг има можност да купува поголеми количества руски енергенси, но досега има интерес да не ја зголеми премногу зависноста на Москва од кинескиот пазар. По завршувањето на војната, ситуацијата може да се промени.

Доколку Европа не се врати во голема мера кон руските енергенси, Русија би можела уште подлабоко да се потпре на Кина. Тоа би значело дека економската зависност од еден огромен купувач ќе стане една од најважните последици од воените години.

Прашањето е и што ќе се случи со западните компании кои го напуштија рускиот пазар.

Некои од нив оставија зад себе милијарди долари инвестиции и имот. Компании како BP, Shell, TotalEnergies и ExxonMobil имаа значајни интереси во рускиот енергетски сектор пред почетокот на војната. Ако политичките услови повторно дозволат странски инвестиции, дел од овие компании би можеле да се обидат да најдат начин за враќање, но тоа нема да биде автоматски процес.

Покрај капиталот, на Русија ѝ недостига и дел од технологијата потребна за модерно производство на нафта и гас. Санкциите го отежнаа пристапот до западна опрема и експертиза, а одржувањето и развојот на старите наоѓалишта стануваат сè поголем предизвик.

Токму затоа иднината на рускиот енергетски сектор нема да зависи само од тоа дали санкциите ќе бидат укинати. Ќе зависи и од тоа колку брзо Москва ќе може да го обнови производството, да најде нови пазари и повторно да привлече странски капитал и технологии.

Најголемата промена, сепак, е веќе направена. Европа во последните години создаде нови енергетски врски, нови терминали и нови трговски партнери. Тоа значи дека старата енергетска зависност тешко може да биде обновена во истата форма.

По завршувањето на војната, рускиот гас и нафта можеби повторно ќе најдат пат до дел од европските пазари, но Москва веќе нема да има позиција каква што имаше пред 2022 година. Наместо доминантен снабдувач со ограничена конкуренција, Русија ќе биде еден од повеќето производители кои ќе мора да се борат за купувачи.

Енергетската карта на Европа затоа веќе е променета. Војната го забрза процесот на диверзификација, ги засили врските со САД, Блискиот Исток и Африка и ја намали моќта на Русија да ја користи енергијата како средство за политички притисок.

Дури и кога ќе престанат воените дејства, последиците од оваа трансформација ќе останат. Европа научи дека евтиниот енергенс не значи многу ако неговата испорака носи геополитички ризик. А Русија ќе мора да се соочи со нова реалност во која најголемата предност што некогаш ја имаше – контролата врз огромен дел од европското енергетско снабдување – повеќе не постои.