Парите ни се во банка, но кој нè штити од злоупотребите што доаѓаат одвнатре?

Кога граѓаните ги доверуваат своите заштеди на банка, очекуваат нивните пари да бидат безбедни, трансакциите правилно извршени, а личните податоци заштитени. За повеќето луѓе, најголемите финансиски опасности се поврзуваат со интернет-измами, хакерски напади или кражби на банкарски картички. Но постои и еден поинаков ризик, за кој многу поретко се зборува: што се случува кога довербата ќе ја злоупотреби лице кое веќе има овластен пристап до банкарските системи?

Ова прашање повторно добива на значење поради случаите на сомневање за финансиски злоупотреби во кои се вклучени лица од самите институции. Иако банките располагаат со сложени безбедносни системи, внатрешни контроли и процедури за одобрување трансакции, ниту еден механизам не може целосно да го отстрани ризикот од човечкиот фактор. Особено чувствителни се ситуациите во кои службеникот има пристап до финансиски средства, лични податоци и можност да влијае врз одобрувањето на одредени услуги.

Според глобалниот извештај на Здружението на овластени истражувачи на измами (ACFE) за 2026 година, дури 43 проценти од откриените измами во опфатените организации биле разоткриени благодарение на дојави. Повеќе од половината од тие информации потекнувале од самите вработени, што покажува колку значајна улога имаат луѓето во препознавањето неправилности кои понекогаш остануваат незабележани од формалните контролни системи.

Овие податоци се однесуваат на меѓународно истражување и не претставуваат посебна статистика за македонскиот банкарски сектор. Сепак, тие отвораат важно прашање за сите финансиски институции: дали постојните механизми се доволно ефикасни кога потенцијалната злоупотреба не доаѓа однадвор, туку од лице кое добро ги познава внатрешните процедури?

Повод за ваквата дискусија е и кривичната пријава поднесена во Куманово, која опфаќа две жени и пет банкарски службеници. Според објавените информации, случајот се однесува на сомневања за злоупотреби поврзани со кредитирање и стекнување противправна имотна корист од над 12,2 милиони денари. Станува збор за наводи што треба да бидат предмет на соодветна постапка, а одговорноста на пријавените лица не може да се смета за утврдена пред тоа да го направат надлежните органи.

Иако поединечен случај не може да биде основа за генерализирање на состојбата во целиот финансиски сектор, ваквите настани покажуваат зошто внатрешната безбедност мора постојано да се преиспитува. Финансиските институции управуваат со туѓи средства, а секоја неправилност може да предизвика последици што далеку ја надминуваат непосредната материјална штета. За клиентите, најважно е да знаат дека нивните пари се заштитени без оглед на тоа кој службеник ја обработува нивната документација.

Современото банкарство не може да функционира без доверба во вработените. Банкарските службеници секојдневно обработуваат илјадници трансакции, разгледуваат кредитни барања, проверуваат идентитети и управуваат со чувствителни информации. За да ја извршуваат работата, мора да имаат одредени овластувања, но токму тие овластувања можат да создадат простор за злоупотреба доколку не се придружени со соодветна контрола.

Проблемот станува особено изразен кога премногу одговорности се концентрирани кај едно лице. Доколку истиот службеник може да подготви документација, да внесе податоци и да влијае врз конечната одлука без независна проверка, ризикот значително се зголемува. Затоа поделбата на должностите претставува еден од основните принципи на финансиската безбедност.

Но постоењето на повеќе потписи или одобренија само по себе не гарантира заштита. Ако вториот службеник ја потврдува трансакцијата без внимателно да ја провери, контролата ја губи својата суштинска функција. Во такви околности, институцијата може формално да ги исполнува процедурите, а во практика да остане изложена на сериозни пропусти.

Дополнителна опасност претставува претераната доверба во долгогодишните вработени. Во секоја организација постојат луѓе кои со години успешно ги извршуваат своите задачи и уживаат висок професионален углед. Но искуството и добрите резултати не треба да значат ослободување од редовните проверки, бидејќи контролите мора да важат подеднакво за сите.

Внатрешните финансиски злоупотреби не мора да подразбираат физичко присвојување готовина од банкарска каса. Во дигитализираниот финансиски систем, можните неправилности можат да бидат многу посложени и потешко забележливи. Тие можат да вклучуваат неовластени трансакции, манипулирање со кредитна документација, користење туѓи лични податоци или овозможување финансиска корист на поврзани лица.

Особено чувствителна област е кредитирањето, каде што секоја постапка мора да започне со сигурна идентификација на клиентот и потврда дека тој навистина побарал одредена финансиска услуга. Потребно е да се провери веродостојноста на доставената документација, точноста на информациите и начинот на кој се исплаќаат одобрените средства. Пропуст во која било од овие фази може да создаде услови за финансиска штета.

Во последните години, дополнително значење добива и заштитата на личните податоци. Банкарските службеници можат да имаат пристап до информации за приходите, задолженоста, заштедите и финансиските навики на клиентите. Таквите информации имаат голема вредност и мора да бидат достапни исклучиво за службени потреби.

Неовластеното разгледување или споделување банкарски податоци може да претставува сериозно нарушување на приватноста, дури и кога не е извршена непосредна финансиска трансакција. Затоа современите системи треба да овозможуваат евиденција за тоа кој пристапил до одредени информации, во кое време и со каква службена основа. Ваквата следливост е важна и за спречување злоупотреби и за нивно последователно истражување.

Посебно внимание заслужуваат сметките што подолг период не се користат, како и средствата што припаѓаат на починати клиенти. Отсуството на редовна активност не значи дека институцијата има помала обврска да ги заштити парите. Напротив, во ваквите случаи јасните процедури и законските овластувања се особено важни, бидејќи сопствениците или нивните наследници можеби не можат веднаш да забележат евентуална неправилност.

Ризиците не завршуваат кај службениците што непосредно работат со клиенти. Во финансиските институции постојат и управувачки одлуки, договори со добавувачи, набавки и други финансиски операции што можат да бидат предмет на судир на интереси. Затоа системот за внатрешна контрола мора да ги опфати сите организациски нивоа, вклучувајќи ги и раководните структури.

Еден од најголемите предизвици е создавањето работна средина во која вработените можат да пријават сомнително однесување без страв од последици. Во практика, колегите често се првите што забележуваат невообичаени постапки, недоследности во документацијата или повторување на сомнителни трансакции. Но доколку постои страв од нарушување на меѓучовечките односи или од професионална одмазда, тие информации можат да останат непријавени.

Токму затоа меѓународните податоци за откривањето измами преку дојави имаат посебна тежина. Тие покажуваат дека технологијата и автоматизираните контроли не можат целосно да го заменат човечкото расудување. Вработен што забележал неправилност понекогаш може да спречи поголема штета отколку систем што само механички ги проверува внесените податоци.

Сепак, пријавувањето сомнежи мора да биде придружено со професионална и непристрасна постапка. Секоја информација треба внимателно да се провери, доказите да се зачуваат, а правата на сите засегнати лица да бидат почитувани. Самото постоење сомнеж не претставува доказ за вина, но истовремено не смее да биде причина институцијата да ја игнорира можната неправилност.

Дополнителен проблем може да создаде притисокот за постигнување деловни резултати. Во финансискиот сектор, вработените често имаат поставени цели поврзани со бројот на одобрени кредити, продажбата на финансиски производи или брзината на обработка на барањата. Доколку таквите цели станат поважни од почитувањето на процедурите, се создава опасна организациска култура.

Успешната финансиска институција не треба да ја оценува работата на своите вработени само според бројот на завршени трансакции. Подеднакво важно е дали услугите се извршени законски, дали клиентите се правилно информирани и дали сите потребни проверки се спроведени. Брзината на услугата не смее да биде оправдување за прескокнување на безбедносните механизми.

За граѓаните, последиците од финансиските злоупотреби не се ограничуваат само на евентуалната загуба на пари. Во одредени случаи може да дојде до злоупотреба на идентитетот, неовластено задолжување или нарушување на личната финансиска состојба. Дури и кога штетата подоцна ќе биде утврдена и исправена, процесот може да предизвика стрес, административни проблеми и долготрајна неизвесност.

Постои и поширока економска последица што не може лесно да се измери. Секој јавен случај на сомневање за злоупотреба во финансиска институција може да ја намали довербата кај граѓаните. Луѓето што претходно без двоумење користеле банкарски услуги можат да станат повнимателни, почесто да ги проверуваат сметките или да ја преиспитуваат својата соработка со одредена компанија.

За банките, довербата е еден од највредните ресурси. Тие можат да располагаат со современа технологија, развиена мрежа на филијали и конкурентни финансиски производи, но нивното работење во голема мера зависи од уверувањето на клиентите дека средствата им се сигурни. Кога таа доверба ќе биде нарушена, репутациската штета понекогаш може да биде поголема од непосредната финансиска загуба.

Важно е, сепак, да се прави разлика меѓу банките, финансиските друштва и платежните институции, бидејќи тие не нудат идентични услуги и не функционираат според целосно исти деловни модели. Поединечна злоупотреба во една институција не значи дека истите слабости постојат кај сите останати. Генерализирањето може непотребно да ја наруши довербата во целиот финансиски систем.

Одговорноста за заштита на средствата првенствено ја има институцијата што управува со нив. Клиентите не можат да знаат кој службеник има пристап до нивната документација, како функционираат внатрешните одобренија или кои предупредувања ги генерира банкарскиот софтвер. Тие оправдано очекуваат институцијата да воспостави систем што ќе спречува неправилности и ќе реагира навреме кога ќе се појави сомнеж.

Истовремено, граѓаните можат дополнително да ја зајакнат сопствената финансиска безбедност преку редовно следење на состојбата на сметките, проверка на известувањата за трансакции и внимателно чување на личните податоци. Доколку забележат неовластена активност или финансиска обврска што не ја презеле, важно е веднаш да ја известат соодветната институција и да побараат официјална проверка. Ваквите постапки можат да помогнат неправилностите побрзо да се откријат, но не ја заменуваат одговорноста на финансиските компании.

Значајна улога имаат и надлежните институции што го надгледуваат финансискиот сектор. Нивната задача не е само да реагираат кога ќе се појави проблем, туку и да следат дали финансиските организации располагаат со соодветни системи за управување со ризиците. Ефикасниот надзор, заедно со внатрешната ревизија и независните проверки, претставува важен дел од заштитата на клиентите.

Во современото банкарство, безбедноста не може да се сведе само на силни лозинки, камери и дигитални системи. Подеднакво важни се организациската култура, професионалната одговорност и подготвеноста на институцијата да ги преиспитува сопствените слабости. Доколку контролите постојат само формално, дури и најсовремената технологија може да се покаже недоволна.

Случајот од Куманово, без оглед на конечниот исход од постапката, е повод повторно да се отвори прашањето за одговорноста во финансискиот сектор. Тој потсетува дека заштитата на клиентите не започнува и не завршува со потпишувањето договор или со извршувањето трансакција. Таа подразбира постојана проверка на секој процес во кој некој располага со туѓи пари или чувствителни информации.

На крајот, најважното прашање не е дали финансиските институции им веруваат на своите вработени, туку како ја контролираат довербата што им ја даваат. Добро организираниот систем не треба да се потпира на претпоставката дека секој службеник секогаш ќе постапува правилно, туку да обезбеди јасни правила, независни проверки и можност неправилностите навреме да се откријат. Зашто вистинската сигурност на парите не се мери само според тоа колку е тешко некој однадвор да пристапи до нив, туку и според тоа колку е тешко да бидат злоупотребени од оние што веќе имаат пристап.