Научен пробив во борбата против ракот: Замрзната коскена срцевина од починати донори може да спасува илјадници животи

Современата медицина сè почесто ги поместува границите на она што до неодамна се сметаше за невозможно. Американска биотехнолошка компанија развива технологија што овозможува коскената срцевина од починати донори да се замрзне, долгорочно да се чува и подоцна да се користи за трансплантација кај пациенти со тешки заболувања. Овој пристап би можел значително да го промени лекувањето на леукемијата и други болести на крвта, особено кај луѓето што не можат навреме да пронајдат соодветен жив донор.

Зад иновацијата стои компанијата Ossium Health од Сан Франциско, која создаде систем за собирање, обработка и криопрезервација на коскена срцевина. Наместо пациентите со месеци да чекаат да се појави соодветен донор, идејата е лекарите да располагаат со претходно подготвени и замрзнати клетки што можат да се испорачаат за само неколку дена. Доколку технологијата се покаже како безбедна и ефикасна кај поголем број пациенти, таа би можела да стане важна алтернатива на постојните начини за обезбедување матични клетки.

Еден од пациентите што веќе ја искористиле оваа можност е Монтрејл Мур, 48-годишен Американец на кој минатата година му била дијагностицирана агресивна форма на леукемија. Лекарите во болницата Franciscan Health во Индијанаполис процениле дека трансплантацијата на коскена срцевина би можела да биде важен дел од неговото лекување. Но се појавил проблем што го имаат илјадници пациенти низ светот: ниту меѓу членовите на неговото семејство, ниту во регистрите на живи донори не бил пронајден соодветен дарител.

Во такви околности, времето станува еден од најважните фактори. Кај агресивните заболувања на крвта, одложувањето на лекувањето може да значи дополнително напредување на болеста и намалување на шансите за успешен исход. Затоа лекарите на Мур му предложиле можност што сè уште не е широко распространета во медицинската практика: трансплантација со коскена срцевина земена од починат донор и претходно зачувана во специјализирана биобанка.

Во јануари Мур ја добил трансплантацијата, по што неговата здравствена состојба почнала да се подобрува. За него, датумот на интервенцијата добил посебно значење и денес го смета за свој втор роденден. Во разговор за Forbes, тој го опишал третманот како можност што му подарила нов живот.

Неговиот случај е дел од првите клинички искуства со технологијата на Ossium Health. Според компанијата, досега се извршени 29 трансплантации со коскена срцевина обезбедена преку нејзиниот систем, во рамките на клинички испитувања или програми за посебен пристап до лекување. Компанијата наведува дека сите процедури биле успешно спроведени, но овие првични резултати сè уште не се доволни за да се извлечат конечни заклучоци за долгорочната безбедност и ефикасност кај поширока група пациенти.

Меѓу досегашните приматели има и деца. Во текот на оваа година компанијата ја спровела својата прва трансплантација кај педијатриски пациент, 14-годишно момче. Овој случај дополнително го проширува искуството со технологијата, иако примената кај различни возрасни групи бара внимателно следење на резултатите и можните компликации.

Основната идеја на Ossium Health е релативно едноставна, но нејзината реализација бара сложена медицинска и технолошка постапка. По смртта на донор кој дал соодветна согласност, се презема коскено ткиво богато со активна коскена срцевина. Од него се издвојуваат клетките што имаат способност да го обноват системот за создавање крвни клетки, по што материјалот се замрзнува и се складира во строго контролирани услови.

Коскената срцевина има клучна улога во човечкиот организам. Таа се наоѓа во внатрешноста на одредени коски и содржи матични клетки од кои настануваат црвените и белите крвни клетки, како и крвните плочки. Кога овој систем е сериозно оштетен од болест или од неопходните интензивни третмани, трансплантацијата може да овозможи негово повторно воспоставување.

Трансплантацијата на хематопоетски матични клетки не претставува нов медицински метод. Нејзините почетоци се поврзуваат со истражувањата на американскиот лекар Едвард Донал Томас, кој уште во 1956 година извршил рана трансплантација на коскена срцевина и подоцна добил Нобелова награда за својот придонес. Оттогаш повеќе од 1,5 милиони луѓе во светот поминале низ ваква постапка.

Она што се менува со технологијата на Ossium Health е начинот на обезбедување на потребните клетки. Традиционално, лекарите се потпираат на живи донори, при што матичните клетки можат да се добијат од коскена срцевина или од периферната крв. Во одредени случаи се користи и крв од папочна врвца, но достапноста на соодветен клеточен материјал и понатаму претставува сериозен предизвик.

Според податоците наведени од компанијата, најмалку 70 проценти од пациентите на кои им е потребна трансплантација немаат соодветен донор во најблиското семејство. Поради тоа лекарите мора да пребаруваат меѓународни и национални регистри во потрага по лица со соодветна ткивна компатибилност. Дури и кога ќе се пронајде потенцијален донор, дополнителните испитувања и организацијата на постапката можат да потраат.

За пациентите со тешки малигни заболувања, таквото чекање понекогаш е прескапо. Пронаоѓањето и подготовката на жив донор може да траат меѓу два и четири месеци, а кај одредени пациенти болеста може да напредува многу побрзо. Дополнителен проблем е што веројатноста за пронаоѓање соодветен донор не е еднаква за сите групи население, особено кога одредени етнички заедници се недоволно застапени во донорските регистри.

Ossium Health настојува да го скрати токму овој период. Наместо клетките да се собираат дури откако ќе биде идентификуван пациентот, тие претходно се обработуваат и се складираат во биобанка. Компанијата тврди дека може да испорача соодветна коскена срцевина во рок од 72 часа, под услов во нејзините залихи да постои материјал што одговара на медицинските потреби на пациентот.

Оваа промена би можела да биде особено значајна за лекувањето на агресивни форми на леукемија. Намалувањето на времето потребно за обезбедување донорски клетки може да им овозможи на лекарите побрзо да го планираат третманот. Сепак, достапноста на замрзната срцевина не значи дека секој пациент автоматски ќе може да добие трансплантација, бидејќи мора да бидат исполнети повеќе медицински и имунолошки услови.

Една од најинтересните карактеристики на технологијата е изворот на коскената срцевина. Кај живите донори таа најчесто се зема од карличната коска, бидејќи постапката мора да биде безбедна за лицето што донира. Но во телата на пршлените, кои го сочинуваат ‘рбетниот столб, се наоѓаат значителни количества активна црвена коскена срцевина.

Земањето таков материјал од жив човек би претставувало неприфатливо голем ризик. Кај починатите донори, меѓутоа, постои можност да се искористи овој извор на клетки, под услов да се почитуваат медицинските, етичките и правните правила за донирање ткива. На тој начин материјал што претходно најчесто не бил користен за трансплантација може да добие нова медицинска вредност.

Според основачите на Ossium Health, коскената срцевина од пршлените може да содржи голем број активни матични клетки. Тоа отвора можност од еден донор да се обезбеди доволно материјал за повеќе приматели. Компанијата наведува дека во просек еден починат донор може да обезбеди клетки за трансплантација кај три пациенти.

Процесот на издвојување на клетките е технички сложен и бара висока прецизност. Во биобанката во Индијанаполис, специјално обучени вработени користат хируршка опрема за обработка на коскеното ткиво. Нивната задача е да ја издвојат срцевината без да го нарушат квалитетот на клетките што подоцна треба да го обноват крвотворниот и имунолошкиот систем на пациентот.

Целата постапка во моментов трае меѓу четири и шест часа. По обработката се добива клеточен материјал што се пакува во специјални кеси и се поставува во големи резервоари за долгорочно складирање. Температурата може да достигне минус 150 степени Целзиусови, со што се овозможува зачувување на клетките до моментот кога ќе бидат потребни за лекување.

Криопрезервацијата е добро позната постапка во медицината и биотехнологијата, но не сите човечки ткива реагираат еднакво на замрзнување. Органи како срцето и белите дробови вообичаено мора да се трансплантираат во краток временски период по земањето, бидејќи замрзнувањето и одмрзнувањето можат да предизвикаат сериозни оштетувања. Истражувањата за нивно долгорочно зачувување продолжуваат, но засега не постои рутинска клиничка примена на таква постапка за цели органи.

Матичните клетки од коскената срцевина имаат поинакви биолошки својства и можат да се зачуваат со соодветни техники на замрзнување. Сепак, успехот зависи од повеќе фактори, вклучувајќи го квалитетот на почетниот материјал, брзината на обработка и условите при одмрзнувањето. Дури и мали пропусти во овие фази можат да ја намалат способноста на клетките успешно да се прифатат во организмот на пациентот.

Ерик Вудс, коосновач и научен директор на Ossium Health, нагласува дека секој чекор мора внимателно да се контролира. Причината е што трансплантираните матични клетки треба да создадат нови крвни и имунолошки клетки што потенцијално ќе функционираат во организмот до крајот на животот. Затоа нивниот квалитет е пресуден за исходот на лекувањето.

Компанијата досега обезбедила 15 патенти поврзани со земањето, обработката и зачувувањето на коскената срцевина. Овие технолошки решенија ѝ овозможуваат да развива сопствен производствен систем, но истовремено покажуваат колку е сложена постапката. Во моментов капацитетот на биобанката е ограничен на обработка на материјал од приближно четири донори дневно.

Следниот голем предизвик е зголемувањето на производствениот капацитет. Раководството на компанијата смета дека со автоматизација и усовршување на опремата времето за обработка може значително да се намали. Еден од новите уреди е наменет за побрзо отстранување на непотребниот материјал од коските, што би можело да скрати околу половина час од постапката.

Долгорочната цел е обработката да трае приближно два часа. Доколку тоа се постигне, биобанката во Индијанаполис би можела да обработува материјал од неколку илјади донори годишно. Таквото проширување би создало можност за формирање значително поголеми залихи и обезбедување клетки за многу повеќе пациенти.

Основачите на Ossium Health се Кевин Колдвел и Ерик Вудс, кои започнале да ја развиваат идејата пред околу една деценија. Нивната соработка произлегла од заедничкиот интерес за зачувување биолошки материјали и за создавање медицински технологии што можат да се применуваат кај голем број пациенти. Компанијата ја основале во 2016 година, во период кога идејата за користење коскена срцевина од починати донори наидувала на значителен скептицизам.

Колдвел претходно работел како консултант во здравствениот сектор на McKinsey, каде што се запознал со предизвиците во развојот на современите медицински терапии. Тој сметал дека голем дел од новите клеточни третмани се премногу сложени и скапи за да станат достапни за голем број пациенти. Особено внимание му привлекле имунотерапиите што бараат индивидуална подготовка на клетки за секој пациент.

Вудс, пак, имал долгогодишно искуство во биомедицинското инженерство и криопрезервацијата. Докторирал на Универзитетот Пердју, а потоа се занимавал со истражувања за издвојување и замрзнување матични клетки од крв од папочна врвца. Неговото техничко знаење било важен предуслов идејата за биобанка со коскена срцевина да се претвори во практичен проект.

Двајцата се запознале преку иницијатива посветена на зачувувањето органи и ткива, а по разговорите на Универзитетот Стенфорд во 2015 година одлучиле да започнат заедничка компанија. Во почетокот располагале со ограничени финансиски средства и работеле во изнајмен лабораториски простор. Колдвел вложил дел од сопствените заштеди, додека Вудс продал куќа за да помогне во финансирањето на проектот.

Првите инвестициски средства биле обезбедени во 2016 година, кога First Round Capital вложил 650.000 долари. Две години подоцна компанијата собрала дополнителни десет милиони долари во нова инвестициска рунда. Со текот на времето интересот на инвеститорите се зголемувал, особено откако технологијата почнала да покажува резултати во практичната примена.

Денес Ossium Health има обезбедено вкупно 158 милиони долари инвестициски капитал, меѓу другото и од First Round Capital и General Catalyst. Според последната инвестициска проценка од 2023 година, вредноста на компанијата изнесувала околу 300 милиони долари. Нејзиното раководство очекува дека растот на медицинските услуги и проширувањето на производството ќе создадат услови за дополнително зголемување на вредноста.

Финансиските проекции се амбициозни. Компанијата очекува приходите во 2026 година да достигнат околу 35 милиони долари, во споредба со приближно 20 милиони долари претходната година. Тоа би претставувало раст од околу 75 проценти, додека за 2027 година раководството предвидува приходи што би можеле да надминат 120 милиони долари.

Сепак, овие износи се деловни очекувања, а не гарантирани резултати. Развојот на медицински технологии зависи од клиничките докази, прифаќањето од страна на лекарите, регулаторните услови и способноста на компаниите да ги одржат стандардите при проширување на производството. Особено кај терапии што се применуваат кај тешко болни пациенти, довербата на медицинската заедница се гради постепено.

Според плановите на Ossium Health, бројот на трансплантации би можел да надмине 60 во 2027 година, а во 2028 година да се приближи до 200. Долгорочната амбиција е да се создаде систем што ќе може да обезбедува коскена срцевина за повеќе од 10.000 пациенти годишно. Остварувањето на оваа цел ќе бара значително проширување на биобанките, партнерствата со донорските организации и капацитетите за обработка на ткивата.

Еден од клучните чекори во развојот на компанијата бил воспоставувањето соработка со американските организации за донирање органи. Во Соединетите Американски Држави постои мрежа од непрофитни организации што се занимаваат со обезбедување органи и ткива од починати донори. За Ossium Health, пристапот до оваа мрежа бил неопходен за да може да собира коскен материјал во согласност со медицинските и правните процедури.

Првата значајна соработка била воспоставена со организацијата LifeGift од Хјустон во 2016 година. Потоа Колдвел започнал да воспоставува контакти со слични организации во повеќе американски сојузни држави, објаснувајќи како коскената срцевина што претходно не се користела може да стане извор на клетки за трансплантација. Со текот на времето компанијата успеала да создаде широка мрежа на партнери.

Според нејзините податоци, денес соработува со околу 60 проценти од американските организации за обезбедување органи. Таквата мрежа потенцијално овозможува пристап до материјал од седум до осум илјади донори годишно. Сепак, не секој донор автоматски е соодветен за обезбедување коскена срцевина, бидејќи мора да бидат исполнети строги медицински критериуми.

Првата трансплантација со материјал обезбеден преку Ossium Health била извршена во 2024 година кај 68-годишна жена од Детроит која боледувала од леукемија. Според информациите на компанијата, пациентката немала други достапни можности за лекување. Овој случај претставувал важна пресвртница, бидејќи покажал дека технологијата може да се примени во клинички услови.

Иако првичните резултати се охрабрувачки, трансплантацијата на коскена срцевина останува сериозна медицинска постапка со значителни ризици. Меѓу можните компликации се инфекции, оштетување органи и состојбата позната како болест на калемот против домаќинот, при која донорските имунолошки клетки ги напаѓаат ткивата на примателот. Поради тоа, секоја одлука за трансплантација бара внимателна проценка на по