Америка го сака богатството на Африка, Кина ја гради нејзината иднина: Кој ќе победи во големата битка?

Африка станува едно од најважните боишта во економското ривалство меѓу Соединетите Американски Држави и Кина. Но оваа битка не се води со оружје, туку со инвестиции, железници, трговски договори и пристап до минералите без кои е тешко да се замисли иднината на светската економија. Додека Вашингтон сè поотворено се обидува да обезбеди бакар, кобалт и други стратешки суровини, Пекинг со години гради инфраструктура, обезбедува кредити и воспоставува односи што му овозможуваат долгорочно влијание врз африканските држави.

Во средиштето на ова натпреварување се наоѓаат ресурсите потребни за производство на електрични автомобили, батерии, електроенергетски мрежи и дата-центри за вештачка интелигенција. Побарувачката за овие технологии постојано расте, а со неа се зголемува и стратешката вредност на земјите што располагаат со големи резерви на критични минерали. Африка, која со децении беше позната по своето природно богатство, денес добива уште поголемо значење во плановите на најмоќните светски економии.

Кинескиот претседател Си Џинпинг на 13 октомври испрати порака дека африканските минерални богатства им припаѓаат на африканските народи. Изјавата имаше силна политичка симболика, особено во регион каде што прашањата за странското влијание, економската независност и искористувањето на природните ресурси имаат долга историја. Но зад ваквата дипломатска реторика стои и конкретна економска стратегија, бидејќи кинеските компании веќе имаат значајна улога во африканското рударство, преработката на минерали и транспортната инфраструктура.

Пекинг одамна сфати дека пристапот до природните ресурси не се обезбедува само преку купување суровини. Потребни се патишта, железници, електрани, пристаништа и долгорочни односи со владите на земјите што ги поседуваат минералите. Затоа кинеското присуство во Африка се развиваше постепено, преку инвестиции што истовремено ги задоволуваат инфраструктурните потреби на африканските држави и ги олеснуваат економските активности на кинеските компании.

Американскиот пристап во минатото беше значително поинаков. Со децении Вашингтон го градеше своето влијание преку развојна помош, трговски поволности, образовни програми и поддршка за здравствените системи. Таквата политика не секогаш носеше непосредна финансиска корист, но создаваше политички врски и позитивна перцепција за САД меѓу населението и владите во земјите во развој.

Со враќањето на Доналд Трамп во Белата куќа, американската политика кон Африка доби поинаква насока. Администрацијата се насочи кон договори со јасна економска корист за американските компании, додека традиционалните инструменти за развојна соработка беа значително ограничени. Укинувањето на Американската агенција за меѓународен развој, позната како USAID, стана еден од највпечатливите симболи на оваа промена.

Последиците од ваквата одлука се особено значајни за африканските држави што со години користеа американска помош за финансирање здравствени, образовни и развојни програми. Во 2024 година USAID потрошила повеќе од 12 милијарди долари во потсахарска Африка, поддржувајќи активности што директно влијаеле врз животот на милиони луѓе. Иако странската помош претставувала релативно мал дел од вкупните американски федерални расходи, нејзината дипломатска и општествена вредност била значително поголема.

Американската развојна помош имаше улога што не можеше едноставно да се измери преку финансиските износи. Таа придонесуваше за функционирање на здравствени установи, спроведување јавни програми и создавање партнерства со локални институции. Преку таквите активности САД градеа доверба и препознатливост, што им овозможуваше полесно да воспоставуваат политички и економски односи.

Претседателот на Гана, Џон Махама, во изјава за Bloomberg предупреди дека американското влијание слабее токму поради повлекувањето на USAID. Според неговата оценка, агенцијата со години претставувала еден од најпрепознатливите симболи на американското присуство во светот. Нејзиното укинување затоа не значи само намалување на финансиската помош, туку и губење на важен инструмент преку кој Вашингтон ја одржуваше својата меѓународна репутација.

Колку е значајна оваа промена покажуваат и истражувањата на јавното мислење. Во периодот од 2019 до 2021 година, според анкетите на Afrobarometer спроведени во 34 африкански земји, 63 проценти од испитаниците позитивно го оценувале влијанието на Кина, додека 60 проценти имале позитивно мислење за САД. Разликата била релативно мала, што покажува дека двете светски сили уживале значителна поддршка на континентот.

Интересно е што во истите истражувања американскиот модел на развој имал предност пред кинескиот. Околу 33 проценти од испитаниците сметале дека САД претставуваат најдобар пример за развој на нивната земја, додека 22 проценти ја избрале Кина. Тоа укажува дека американското влијание не се темелело исклучиво на финансиската помош, туку и на привлечноста на нејзиниот економски и институционален модел.

Сепак, во последните години оваа рамнотежа почна да се менува. Според податоците на Afrobarometer за 2026 година, позитивно мислење за кинеското влијание имаат 62 проценти од испитаниците, додека американското влијание позитивно го оценуваат 52 проценти. Разликата од десет процентни поени покажува дека Кина успева да ја задржи својата репутација, додека САД се соочуваат со намалување на поддршката.

Слични резултати покажува и истражувањето на Pew Research Center спроведено во пролетта 2026 година. Во Нигерија, една од најголемите африкански економии, 78 проценти од испитаниците имале позитивно мислење за Кина, наспроти 63 проценти за САД. Во Јужна Африка, 72 проценти ја сметале Кина за доверлив партнер, додека истото мислење за Америка го делеле 46 проценти од анкетираните.

Овие податоци не значат дека африканските земји едногласно ја поддржуваат кинеската политика. Континентот опфаќа повеќе од педесет држави со различни политички системи, економски интереси и меѓународни партнерства. Сепак, истражувањата покажуваат дека долгорочното присуство и конкретните инвестиции можат значително да влијаат врз начинот на кој населението ги доживува странските сили.

Кинеската стратегија се темели на континуитет. Наместо да се потпира исклучиво на краткорочни договори, Пекинг настојува да создава инфраструктура што ќе се користи со децении и ќе остане дел од економските односи меѓу двете страни. Железниците, електраните и пристаништата не исчезнуваат со промената на владите, а нивното одржување и финансирање често создаваат дополнителни врски со кинеските компании.

Еден од примерите за ваквата политика е обновата на железничката линија што ги поврзува Танзанија и Замбија. Кина планира да инвестира околу 1,4 милијарди долари во модернизацијата на инфраструктурата што нејзините инженери првично ја изградиле во седумдесеттите години од минатиот век. Овој проект има и економско и симболично значење, бидејќи покажува дека кинеското присуство во Африка не започнало со најновата трка за минерали.

Железничката инфраструктура има особено голема вредност за африканските држави што располагаат со минерални богатства, но немаат директен пристап до море. Транспортот на бакар, кобалт и други суровини бара сигурни врски меѓу рудниците, индустриските капацитети и пристаништата. Без таква инфраструктура, дури и големите минерални резерви не можат целосно да го остварат својот економски потенцијал.

Кина дополнително ја зајакнува својата позиција преку трговската политика. Во период кога американските царини создаваат неизвесност за многу трговски партнери, Пекинг одлучи да ги укине царините за увоз од 53 африкански земји. Овој потег има цел да го олесни пристапот на африканските производи до кинескиот пазар и да ја претстави Кина како предвидлив економски партнер.

Таквата политика е особено важна за земјите што се обидуваат да го зголемат извозот и да ја намалат зависноста од ограничен број странски пазари. Пристапот до голема економија како кинеската може да создаде дополнителни можности за земјоделството, индустријата и другите извозно ориентирани сектори. Но вистинската корист ќе зависи од тоа колку африканските производители ќе можат да ја искористат оваа можност и да ја зголемат конкурентноста.

Американската трговска политика претходно имаше слична улога преку Законот за раст и можности за Африка, познат како AGOA. Воведена во 2000 година, оваа програма им овозможуваше на земјите што ги исполнуваат условите да извезуваат околу 1.800 категории производи на американскиот пазар без царини. Таквиот пристап придонесе за развој на одредени извозни индустрии, особено производството на облека и текстил.

За некои африкански економии, AGOA претставуваше важна можност за привлекување инвестиции и отворање работни места. Компаниите можеа да произведуваат во Африка и да извезуваат на големиот американски пазар под поповолни услови, што ја зголемуваше привлечноста на одредени земји за странските инвеститори. Со тоа програмата создаваше економски врски што имаа пошироко значење од самата трговија.

Но иднината на овие поволности стана неизвесна. Програмата престана да важи во септември 2025 година, по што американскиот Конгрес ја продолжи само до крајот на 2026 година. Администрацијата на Трамп настојува да ги измени условите на договорот со цел да обезбеди поголеми придобивки за американските извозници, што предизвикува загриженост кај африканските трговски партнери.

Ваквата неизвесност претставува проблем за компаниите што планираат долгорочни инвестиции. Производствените капацитети, вработувањата и извозните договори не можат лесно да се организираат кога трговските правила се менуваат во кратки временски интервали. Затоа стабилноста на трговските односи е важен фактор при изборот на економски партнери.

Сепак, најголемото внимание на Вашингтон во моментов е насочено кон минералните ресурси. Особено значајна е Демократска Република Конго, земја што располага со едни од најважните светски резерви на кобалт и бакар. Овие два метала имаат огромна улога во современата индустрија, особено во производството на батерии, електрична опрема и инфраструктура за дигиталната економија.

Според наведените податоци, Демократска Република Конго минатата година обезбедила околу 73 проценти од светското производство на кобалт. Овој метал се користи во одредени видови батерии за електрични автомобили, како и во специјални легури потребни за авионската индустрија. Неговата концентрација во релативно мал број земји го прави особено важен за глобалните синџири на снабдување.

Конго има исклучително значајна позиција и на пазарот на бакар. Земјата е втор најголем производител во светот, веднаш зад Чиле, со учество од приближно 14 проценти во глобалното производство. Бакарот е неопходен за електроенергетските мрежи, електричните мотори, индустриската опрема и голем дел од инфраструктурата што ја поддржува дигитализацијата.

Зголемената употреба на електрични автомобили, обновливи извори на енергија и дата-центри дополнително ја зголемува важноста на овие ресурси. Без доволно бакар, изградбата на нови електроенергетски системи станува поскапа и посложена. Истовремено, одредени индустрии и понатаму зависат од стабилно снабдување со кобалт, иако технолошкиот развој постепено овозможува користење различни хемиски состави на батериите.

За Соединетите Американски Држави, пристапот до африканските минерали има и стратешко значење. Вашингтон настојува да ја намали зависноста од кинеските компании во снабдувањето со критични суровини, особено во период кога технолошката и трговската конкуренција меѓу двете држави станува сè поизразена. Контролата врз производството, преработката и транспортот на минералите може да влијае врз конкурентноста на цели индустрии.

Еден од најважните американски проекти во Африка е транспортниот коридор Лобито. Станува збор за железничка инфраструктура што треба да овозможи поефикасен транспорт на минералите од внатрешноста на континентот кон атлантскиот брег, од каде што можат да се испорачуваат на западните пазари. Проектот има цел да создаде дополнителен извозен правец и да ја намали зависноста од постојните транспортни маршрути.

Коридорот Лобито доби силна политичка поддршка за време на администрацијата на Џо Бајден, како дел од пошироките напори за зајакнување на американското економско присуство во Африка. Во неговата реализација се вклучени и партнери од Групата седум, што му дава дополнително меѓународно значење. Проектот беше претставен како алтернатива на кинеската иницијатива „Појас и пат“, преку која Пекинг финансира инфраструктурни проекти во различни делови од светот.

Интересно е што Доналд Трамп, и покрај повлекувањето од голем дел од развојните политики на претходната администрација, одлучи да ја задржи поддршката за коридорот Лобито. Неговата администрација предложи дополнително финансирање до една милијарда долари, што покажува колку е важен проектот за американските економски и стратешки интереси. Во овој случај, пристапот до минералите очигледно има предност пред политичките разлики меѓу двете администрации.

Но железницата сама по себе не е доволна за создавање долгорочно влијание. Африканските влади очекуваат странските инвестиции да придонесат и за локалниот економски развој, отворањето работни места и подобрувањето на инфраструктурата што ја користи населението. Доколку проектите се сведат само на извлекување суровини, постои ризик да се зацврсти впечатокот дека странските сили ја гледаат Африка првенствено како извор на природни богатства.

Токму тука се појавува суштинската разлика меѓу американскиот и кинескиот пристап. Вашингтон во последниот период сè повеќе се концентрира на конкретни економски договори, додека Пекинг настојува тие договори да ги поврзе со пошироки инфраструктурни и дипломатски односи. Кинеските компании не се ограничуваат само на купување минерали, туку често учествуваат и во изградбата на транспортни и енергетски системи потребни за нивното производство.

Сепак, кинескиот модел не е без проблеми. Дел од договорите предвидуваат обезбедување права за експлоатација на природни ресурси во замена за изградба на инфраструктура или финансирање јавни проекти. Ваквите аранжмани можат да бидат привлечни за земјите со ограничени финансиски средства, но истовремено отвораат прашања за транспарентноста, распределбата на придобивките и долгорочните обврски.

Особено чувствително е прашањето за задолжувањето. Во истражувањата на Afrobarometer од периодот меѓу 2019 и 2021 година, 57 проценти од испитаниците што биле запознаени со кинеските кредити сметале дека нивните влади позајмиле премногу пари од Кина. Овој податок покажува дека позитивната перцепција за кинеското влијание не значи и безусловно прифаќање на сите економски договори.

Во повеќе африкански земји се зголемува притисокот странските инвеститори да обезбедуваат поголеми придобивки за локалната економија. Владите сè почесто настојуваат да ги преиспитуваат условите на претходно склучените договори, особено кога станува збор за експлоатација на природни ресурси. Таквиот пристап покажува дека африканските држави не сакаат да бидат само пасивни учесници во конкуренцијата меѓу големите сили.

Еден од највпечатливите примери доаѓа од Демократска Република Конго. Властите успеале да издејствуваат зголемување на инфраструктурните инвестиции што ги ветиле кинеските рударски партнери, од првичните три на седум милијарди долари. Ова покажува дека земјите богати со минерали можат да ја искористат својата преговарачка позиција за да обезбедат поповолни услови.

Истовремено, кинеското кредитирање на Африка значително се намалило во споредба со периодот на најголема експанзија. Според објавените податоци, обемот на новите кредити е намален на приближно една десетина од нивото достигнато во 2016 година. Ова укажува дека и Пекинг го приспособува својот пристап, веројатно земајќи ги предвид финансиските ризици и променетите услови на пазарот.

Во јавните дебати често се споменува тврдењето дека Кина намерно ги задолжува земјите во развој за подоцна да преземе контрола врз нивната инфраструктура. Оваа теза, позната како „должничка замка“, доби големо внимание во меѓународните политички расправи. Сепак, истражувањата на China Africa Research Initiative при Универзитетот „Џонс Хопкинс“ не пронашле докази што би потврдиле систематско преземање пристаништа и електрани преку таков механизам.

Тоа не значи дека кинеските кредити не создаваат ризици. Кога една земја има големи финансиски обврски кон ограничен број кредитори, нејзиниот простор за независно економско одлучување може да се намали. Зависноста од надворешно финансирање може да влијае врз идните преговори, особено кога државата се соочува со проблеми при отплатата на долговите.

Поради тоа, вистинскиот предизвик за африканските економии е да обезбедат странските инвестиции да придонесат за долгорочен развој, наместо да создадат нови облици на зависност. Изградбата на железници и електрани може значително да ја подобри економската инфраструктура, но придобивките ќе бидат ограничени ако земјите не успеат да развијат и сопствени производствени капацитети. Особено важно е дел од минералите да се преработуваат локално, наместо најголемиот дел од додадената вредност да се создава надвор од континентот.

Африка располага со можност да ја искористи конкуренцијата меѓу Вашингтон и Пекинг во сопствена корист. Кога повеќе големи економии се заинтересирани за истите ресурси, земјите што ги поседуваат можат да преговараат за подобри цени, поголеми инвестиции и поволни услови за локалната индустрија. Но за тоа се потребни силни институции, транспарентни договори и јасна стратегија за управување со природното богатство.

Дополнителна предност за африканските држави е фактот што нивните минерали стануваат сè поважни за глобалната енергетска и технолошка транзиција. Развојот на електричните автомобили, проширувањето на електроенергетските мрежи и изградбата на дата-центри создаваат долгорочна побарувачка за суровини што не можат лесно да се заменат. Ова им дава поголема преговарачка моќ на земјите што располагаат со значителни резерви.

Сепак, природното богатство не е гаранција за економски просперитет. Историјата покажува дека земјите богати со ресурси можат да се соочат со корупција, нерамномерна распределба на приходите и зависност од извозот на суровини. Затоа најважното прашање не е само кој ќе ги купува африканските минерали, туку колкав дел од нивната вредност ќе останува во економиите што ги произведуваат.

За САД, предизвикот е да најдат начин да ја обноват довербата што со децении ја градеа преку развојната соработка и трговските поволности. Доколку американската политика продолжи да се концентрира претежно на непосредните економски придобивки, Вашингтон ризикува да ја ослаби својата позиција во регион што станува сè поважен за иднината на глобалната индустрија. Краткорочните договори можат да обезбедат пристап до суровини, но не секогаш создаваат трајни партнерства.

За Кина, најголемиот предизвик е да ја задржи довербата што ја изгради преку долгогодишните инвестиции. Африканските влади стануваат сè поискусни во преговорите и сè почесто бараат поголема локална корист од странските проекти. Пекинг затоа ќе мора да покаже дека неговиот модел може да се приспособи на новите очекувања, особено во однос на задолжувањето, транспарентноста и развојот на локалната индустрија.

Конкуренцијата меѓу двете сили не се ограничува само на африканскиот континент. Истражувањето на Pew Research Center во 36 земји покажало дека Кина во повеќето од нив има поповолен имиџ од Соединетите Американски Држави, што претставува значајна промена во споредба со претходните две децении. Овој тренд укажува дека промените во американската надворешна политика можат да имаат пошироки последици врз нејзината меѓународна привлечност.

Мајкл Шифер, поранешен висок функционер на USAID за азискиот регион за време на администрацијата на Бајден, претходно предупреди дека САД ризикуваат да се соочат со свет во кој Кина ќе стане попосакуван партнер за земјите во развој. Неговото предупредување се однесуваше на долгорочните последици од намалувањето на американската развојна помош и повлекувањето од традиционалните партнерства. Во такви услови, враќањето на изгубеното влијание може да биде многу поскапо од неговото одржување.

Следниот важен тест за американската политика кон Африка ќе биде крајот на 2026 година, кога повторно истекува важноста на трговските поволности во рамките на AGOA. Одлуката за нивното продолжување или менување ќе испрати важен сигнал за тоа какви економски односи Вашингтон сака да гради со африканските држави. Доколку поволностите бидат дополнително ограничени, тоа би можело да ја зголеми привлечноста на алтернативните трговски партнери.

Во меѓувреме, Кина продолжува да располага со значајна предност што не може лесно да се надомести со поединечни договори. Нејзините железници, инфраструктурни проекти, кредитни односи и долгогодишно дипломатско присуство создаваат мрежа од економски врски што опстојуваат и по промените на политичките власти. Оваа предност не е неприкосновена, но претставува важен фактор во глобалната конкуренција за влијание.

Најголемата разлика меѓу двата пристапа можеби се крие во времето што секоја страна е подготвена да го вложи во своите партнерства. Американската политика во последниот период сè повеќе се ориентира кон непосредни резултати и конкретни економски интереси, додека кинеската стратегија се потпира на инфраструктура и односи што можат да траат со децении. За африканските влади, предвидливоста и долгорочната стабилност често се подеднакво важни како и финансиската вредност на самите инвестиции.

Но конечниот исход на ова ривалство не мора да биде победа на една и пораз на друга светска сила. Африканските земји имаат можност да развиваат односи со повеќе партнери, да ја намалуваат зависноста од поединечни пазари и да користат различни извори на инвестиции. Колку поуспешно ќе ги усогласуваат странските интереси со сопствените развојни приоритети, толку поголема ќе биде нивната економска и политичка независност.

Битката за африканските минерали затоа е истовремено и битка за доверба, инфраструктура и долгорочно влијание. Соединетите Американски Држави сакаат да обезбедат суровини што ќе ја поддржат нивната технолошка и индустриска конкурентност, додека Кина настојува да ја зацврсти позицијата што ја градела со децении. Но најважното прашање за иднината на континентот останува дали Африка ќе успее да ја искористи оваа конкуренција за да создаде сопствена индустриска моќ, наместо повторно да остане само снабдувач на природни ресурси за остатокот од светот.