Македонија увезува работници, а ги губи своите граѓани: Може ли решението за недостигот од кадар да создаде уште поголем проблем?

Македонската економија се соочува со противречност што станува сè поизразена. Додека илјадници граѓани ја напуштаат државата во потрага по повисоки плати и подобри услови за живот, домашните компании сè почесто предупредуваат дека немаат доволно работници за да го одржат производството и да ги исполнат своите деловни обврски. Како одговор на недостигот од кадар, сè поголемо внимание добива ангажирањето странски работници, но ваквиот пристап отвора сериозно прашање: дали Македонија на тој начин го решава проблемот или само ги одложува неговите последици?

Дебатата дополнително се засили по изјавите на високи владини претставници за идните потреби на домашниот пазар на труд. Според изјавата што му се припишува на министерот Александар Николоски, на Македонија до 2030 година би ѝ биле потребни околу 50.000 странски работници годишно за да го одржи сегашното ниво на бруто-домашниот производ. Премиерот Христијан Мицкоски, пак, ја споменал можноста потребите да надминат 100.000 работници годишно, што укажува на сериозноста со која се разгледува недостигот од работна сила.

Ваквите проценки, доколку се потврдат со детални економски анализи, би значеле дека македонскиот пазар на труд се соочува со структурен проблем што не може да се надмине само со краткорочни мерки. Недостигот од работници не е изолиран предизвик на одредена индустрија, туку последица на повеќе процеси што се развиваат со години, меѓу кои иселувањето, стареењето на населението и несовпаѓањето меѓу потребите на компаниите и квалификациите на расположливите работници.

За работодавците, ангажирањето странски кадар претставува практично решение во услови кога работните места остануваат непополнети. Компанија што нема доволно луѓе за да го организира производството може да изгуби нарачки, да ги намали капацитетите или целосно да прекине со одредени активности. Во такви околности, можноста за вработување работници од други држави може да помогне во одржувањето на деловната активност.

Сепак, економската оправданост на ваквата политика не може да се оценува единствено според потребите на компаниите. Пазарот на труд не е само механизам за обезбедување работна сила, туку и основа за животниот стандард на населението, распределбата на доходот и долгорочниот демографски развој на државата.

Токму тука се појавува најголемата дилема. Доколку ангажирањето странски работници се користи првенствено за пополнување на дефицитарните работни места, тоа може да придонесе за стабилност на економијата. Но доколку се претвори во начин за избегнување на повисоки плати и подобри услови за работа, постои ризик дополнително да се намали интересот на домашните граѓани да ја градат својата професионална иднина во Македонија.

Во пазарна економија, недостигот од работна сила вообичаено создава притисок врз работодавците да ги подобрат понудените услови. Кога за едно работно место нема доволно кандидати, компаниите се поттикнати да понудат повисока заработка, дополнителни бенефиции или подобра организација на работното време. На тој начин, ограничената понуда на работници може да придонесе за постепено зголемување на нивната преговарачка моќ.

Меѓутоа, доколку компаниите добијат пристап до дополнителен извор на работна сила што е подготвена да работи за постојните плати, притисокот за нивно зголемување во одредени сектори може да ослабне. Ова не е неизбежна последица од работната миграција, но претставува ризик што треба внимателно да се анализира, особено во дејностите со ниски примања и ограничени можности за напредување.

Прашањето е особено чувствително за граѓаните што веќе размислуваат за заминување во странство. Работник што во Македонија заработува значително помалку отколку што би можел да добие во Германија, Австрија или Швајцарија, својата одлука не ја носи само врз основа на моменталната плата. Тој ги зема предвид и можностите за професионален развој, условите за работа, стабилноста на институциите и перспективата за подобар живот на семејството.

Доколку домашниот пазар на труд не нуди видливо подобрување, дополнителниот прилив на работници сам по себе нема да ги отстрани причините за иселување. Напротив, во одредени околности може да се создаде впечаток дека економијата бара начин да го одржи постојниот модел на ниски трошоци за труд, наместо да инвестира во поголема продуктивност и подобро платени работни места.

Оваа дилема особено се однесува на трудоинтензивните дејности, како делови од градежништвото, текстилната индустрија, угостителството и производството. Во овие сектори трошоците за работна сила имаат значајно влијание врз конечната цена на производите и услугите, па работодавците често се соочуваат со ограничен простор за зголемување на платите.

Но токму затоа е важно да се разгледа дали долгорочниот развој може да се потпира исклучиво на евтин труд. Економија што ја гради конкурентноста главно врз ниски плати тешко може да ги задржи младите и квалификувани работници, особено кога тие имаат пристап до пазари на кои нивните знаења и способности се значително подобро платени.

Во вакви услови може да се создаде неповолен економски круг. Дел од домашните работници заминуваат поради ниските приходи, компаниите се соочуваат со недостиг од кадар и ангажираат работници од странство, а доколку платите продолжат да заостануваат, мотивите за ново иселување остануваат присутни.

Сепак, би било погрешно да се заклучи дека секој странски работник автоматски заменува еден домашен работник. Влијанието врз платите и вработувањето зависи од конкретната дејност, квалификациите, бројот на слободни работни места и условите под кои се ангажираат работниците. Во некои случаи странската работна сила може да го надополни домашниот кадар и да овозможи проширување на производството, наместо да предизвика намалување на платите.

Затоа, суштинското прашање не е дали Македонија треба целосно да го затвори пазарот за странски работници, туку какви правила ќе воспостави за нивното ангажирање. Политика што обезбедува еднакви стандарди на плати, работни права и безбедност за сите вработени може да го намали ризикот од нелојална конкуренција меѓу домашните и странските работници.

Особено важно е работниците што пристигнуваат од држави како Непал, Бангладеш и Пакистан да не се третираат како поевтина категорија труд. Тие, исто како и домашните граѓани, имаат право на достоинствени услови за работа, законски утврдена заработка и заштита од злоупотреби. Проблемот не е нивното потекло, туку евентуалната можност работодавците да користат разлики во економските услови за да ги намалуваат трошоците на штета на работничките права.

Во исто време, државата мора да ги земе предвид и демографските последици од продолженото иселување. Македонија не губи само работници, туку и млади луѓе што би можеле да основаат семејства, да создаваат нови бизниси и да придонесуваат за развојот на локалните заедници. Кога овие процеси траат со години, нивното влијание се чувствува и надвор од економијата, преку намалување на бројот на ученици, празнење на населени места и зголемен притисок врз системите за социјална и здравствена заштита.

Дополнителен предизвик е прашањето колку Македонија може да стане долгорочна дестинација за странските работници. Доколку дел од нив ја гледаат земјата како привремена можност пред заминување кон побогатите европски економии, компаниите би можеле повторно да се соочат со недостиг од кадар по релативно краток период.

Таквиот развој би значел дека работодавците постојано ќе мора да вложуваат средства во регрутирање и обука на нови работници. Наместо стабилно решение, би се создал систем на постојана замена на кадарот, што може да ја намали ефикасноста и да ги зголеми организациските трошоци.

Поради тоа, економските политики не би требало да се ограничат само на олеснување на процедурите за ангажирање странски работници. Подеднакво важно е да се создадат услови во кои домашните граѓани ќе имаат поголем мотив да останат, а странските работници што ќе дојдат ќе можат законски и достоинствено да работат.

Еден од најважните правци за долгорочно решавање на проблемот е зголемувањето на продуктивноста. Компаниите што инвестираат во современа опрема, автоматизација и дигитализација можат да произведуваат повеќе со подобра организација на работата и поефикасно користење на ресурсите. Таквите вложувања создаваат поголем простор за раст на платите без нужно да се загрози конкурентноста на производите и услугите.

За македонското стопанство ова е особено важно, бидејќи голем дел од компаниите се мали и средни претпријатија со ограничени финансиски можности. Технолошката модернизација често бара капитал што тие не можат лесно да го обезбедат, па затоа се потребни внимателно насочени програми за поддршка и подобар пристап до финансирање.

Инвестициите во човечки капитал се подеднакво значајни. Преквалификацијата, стручното образование и практичната обука можат да помогнат дел од невработените или недоволно искористените работници да се вклучат во дејностите каде што постои најголема побарувачка.

Не треба да се занемари ниту проблемот со неактивното население. На пазарот на труд постојат луѓе што од различни причини не бараат активно работа, вклучувајќи семејни обврски, недостиг од соодветни можности или несоодветни работни услови. Со подобри услуги за грижа за деца, пофлексибилни форми на вработување и соодветни програми за обука, дел од овој потенцијал би можел повторно да се активира.

Во ваква стратегија, странските работници би имале улога на дополнување на домашната работна сила, особено во дејностите каде што недостигот е реален и не може брзо да се надмине. Но нивното ангажирање би требало да биде придружено со контрола на работните услови, транспарентни процедури и спречување злоупотреби.

За државата, ова подразбира и подобро следење на состојбите на пазарот на труд. Неопходни се прецизни информации за тоа во кои сектори навистина недостигаат работници, какви квалификации се бараат и дали непополнетите работни места се последица на недостиг од кадар или на недоволно привлечни плати и услови.

Разликата е суштинска. Ако за одредена професија нема доволно обучени луѓе, решението може да биде во образованието, преквалификацијата или ангажирањето кадар од странство. Но ако работници постојат, а не се заинтересирани поради ниската заработка, тогаш проблемот е во економската привлечност на работното место, а не нужно во вкупниот број расположливи луѓе.

Најголемиот предизвик за Македонија е да пронајде рамнотежа меѓу непосредните потреби на стопанството и долгорочните интереси на населението. Компаниите мора да имаат можност да работат и да се развиваат, но економскиот раст не би требало да се темели на модел што не обезбедува подобрување на животниот стандард.

На крајот, успехот на една економија не се мери само преку бројот на вработени или вкупната вредност на произведените добра и услуги. Подеднакво важно е колкав дел од создадената вредност се претвора во повисоки приходи, подобри услови за живот и поголема сигурност за граѓаните.

Македонија несомнено има потреба од одговор на недостигот од работна сила, а ангажирањето странски работници може да биде дел од решението. Но доколку оваа политика не биде проследена со инвестиции во продуктивноста, раст на платите и подобрување на работните услови, постои опасност земјата да продолжи да увезува работници, додека истовремено ги губи сопствените граѓани.

Вистинското прашање, затоа, не е само колку странски работници ќе ѝ бидат потребни на Македонија до 2030 година. Многу поважно е што ќе направи државата за луѓето што веќе живеат и работат во неа да имаат причина да останат.