Македонија меѓу најевтините земји за храна во Европа, но дали граѓаните навистина можат да си ја дозволат?

Македонија се наоѓа меѓу европските земји со најниски цени на основните прехранбени производи, покажуваат податоците за 2026 година. Сепак, ниските цени во меѓународните споредби не значат автоматски дека храната е лесно достапна за домашните потрошувачи. Напротив, разликите во платите, животниот стандард и куповната моќ можат да создадат сосема поинаква слика за вистинскиот товар што го претставуваат трошоците за исхрана.

Според податоците на платформата Numbeo, Македонија има индекс на цените на прехранбените производи од 59,8, при што просекот на Европската Унија е поставен на 100. Тоа значи дека цените на храната во земјава, според оваа методологија, се околу 40,2 проценти пониски од европскиот просек. Со ваквиот резултат, Македонија се вбројува меѓу најевтините држави на континентот кога станува збор за купување намирници.

Разликата станува уште поочигледна кога ќе се спореди вредноста на една потрошувачка кошничка. Анализата на Euronews Business, изработена врз основа на цените на 18 прехранбени производи во октомври 2026 година, покажува дека просечната вредност на таквата кошничка во Европската Унија изнесува 69,84 евра. Во Македонија, истите производи чинат приближно 43,90 евра, што ја става земјава меѓу пазарите со најниски номинални цени на храната.

Разликата од речиси 26 евра во однос на европскиот просек изгледа значителна, особено ако се гледа исклучиво цената на производите. Но економистите предупредуваат дека ваквите споредби не ја покажуваат целосната слика, бидејќи за вистинската достапност на храната е пресудно колку заработуваат граѓаните и колкав дел од своите приходи мора да издвојат за основните животни потреби.

За едно домаќинство со високи месечни примања, потрошувачката кошничка од 70 евра може да претставува релативно мал трошок. За семејство со значително пониски приходи, дури и кошничка од 44 евра може да биде сериозно финансиско оптоварување, особено кога покрај храната треба да се платат сметки, домување, превоз и други неопходни расходи.

Токму оваа разлика меѓу номиналните цени и куповната моќ е еден од најважните заклучоци од европската анализа. Македонија може да има значително поевтина храна од Швајцарија, Данска или Франција, но тоа не значи дека просечниот македонски граѓанин располага со поголема финансиска слобода при купувањето намирници.

На спротивниот крај од европската листа се наоѓа Швајцарија, каде што индексот на цените на храната достигнува 189,2. Споредено со просекот на Европската Унија, прехранбените производи во оваа земја се речиси 90 проценти поскапи. Кошничка што во Македонија чини 43,90 евра, според споредбата на конкретните 18 производи, во Швајцарија достигнува дури 137,90 евра.

Тоа значи дека за истата група намирници во Швајцарија се плаќа повеќе од трипати повисока сума отколку во Македонија. Сепак, швајцарските плати се значително повисоки, поради што директната споредба на цените не може да биде единствен показател за животниот стандард.

Меѓу најскапите европски земји се и Исланд, со индекс од 183,6, Норвешка со 154,4, Луксембург со 134,9 и Данска со 128,4. Овие држави се карактеризираат со високи трошоци за работна сила, услуги, логистика и деловно работење, што во голема мера се одразува и врз малопродажните цени на храната.

Во Норвешка, кошничката од 18 производи чини околу 116,10 евра, додека во Луксембург достигнува приближно 99 евра. Во Австрија истите намирници чинат 88,10 евра, а во Данска 87,70 евра, што дополнително ги истакнува разликите меѓу европските пазари.

Интересно е што високите цени не се карактеристични само за земјите надвор од Европската Унија. Франција, една од најголемите европски економии, има индекс од 127,5 и е најскапа меѓу петте големи европски економии опфатени со споредбата. Таму анализираната кошничка чини 87,40 евра, речиси двојно повеќе отколку во Македонија.

Германија има индекс од 111,6, а вредноста на кошничката изнесува 75,20 евра. Во Италија истите производи чинат околу 80 евра, додека во Обединетото Кралство цената е 69,10 евра. Шпанија се издвојува како единствена од овие пет големи економии со индекс под европскиот просек, односно 89,7, а кошничката таму чини приближно 63 евра.

Најниските цени на храната главно се забележуваат во источниот и југоисточниот дел на Европа. Молдавија има индекс од 57,2 и е најевтина меѓу сите анализирани земји, додека Македонија со 59,8 се наоѓа многу блиску до неа. Романија, со индекс од 66,7, е најевтината членка на Европската Унија според оваа споредба.

Во регионот, Босна и Херцеговина има индекс од 67,9, а Србија од 68,8. Тоа значи дека, според податоците на Numbeo, Македонија има пониско просечно ценовно ниво на прехранбените производи од двете соседни земји.

Ова се потврдува и преку вредноста на анализираната кошничка. Во Србија таа чини 49,70 евра, во Босна и Херцеговина 49,80 евра, а во Црна Гора исто така 49,80 евра. Во Косово цената е 45,50 евра, што е нешто повисоко од македонските 43,90 евра.

Хрватска, која е членка на Европската Унија и на еврозоната, има индекс на цените на храната од 85,9. Иако тоа е под европскиот просек, ценовното ниво е значително повисоко од македонското, што покажува колку големи можат да бидат разликите и меѓу географски блиски пазари.

Но прашањето што најмногу ги интересира македонските граѓани не е само колку чини храната во другите земји, туку зошто и покрај релативно ниските цени, секојдневното пазарување често претставува сериозен трошок за семејниот буџет.

Одговорот во голема мера се наоѓа во односот меѓу приходите и трошоците. Ако едно домаќинство располага со ограничени месечни средства, храната може да зазема голем дел од буџетот, дури и кога цените се пониски од оние во побогатите европски земји. Затоа економската достапност на основните производи не може да се оценува само преку ценовните етикети во супермаркетите.

Оваа појава е видлива и во рамките на Европската Унија. Според Eurostat, храната и безалкохолните пијалаци во просек учествуваат со 13,6 проценти во расходите на домаќинствата во ЕУ, додека домувањето и комуналните услуги заземаат 23,6 проценти.

Во Романија, и покрај тоа што цените на намирниците се меѓу најниските во Унијата, домаќинствата издвојуваат 23,1 процент од своите расходи за храна и безалкохолни пијалаци. Во Бугарија овој удел исто така надминува 20 проценти, што покажува дека ниските цени не се доволни за да обезбедат висока куповна моќ.

Економистите нагласуваат дека во земјите со пониски приходи храната природно зазема поголем дел од семејниот буџет. Кога платите се ниски, основните производи имаат поголема тежина во секојдневните финансиски одлуки, а можноста за штедење или за други видови потрошувачка е поограничена.

Токму затоа е важно да се прави разлика меѓу евтина храна и достапна храна. Првиот поим се однесува на цената што ја плаќа потрошувачот, додека вториот покажува колку лесно може да ја плати во однос на сопствените приходи.

Разликите во цените меѓу европските земји произлегуваат од повеќе економски фактори. Меѓу најважните се платите во земјоделството и трговијата, трошоците за енергија, транспортот, даночната политика, продуктивноста на производството и структурата на малопродажниот пазар.

Во побогатите земји, повисоките плати значат и поголеми трошоци за компаниите што произведуваат, преработуваат и продаваат храна. Продавниците плаќаат повисоки кирии, транспортните компании имаат поголеми расходи, а земјоделските производители се соочуваат со повисоки трошоци за работна сила и опрема.

Сите овие расходи постепено се вградуваат во конечната цена на производите. Поради тоа, ист прехранбен производ може да биде значително поскап во богата европска држава, иако неговите основни состојки не се многу различни од оние на производ што се продава во Македонија.

Економистката Иларија Бенедети од Универзитетот во Туша нагласува дека цената на храната во продавниците не се формира само врз основа на земјоделското производство. Во неа се вклучени и платите, енергијата, закупнините, логистиката и даноците, кои во побогатите земји често се значително повисоки.

Како пример за ваквите разлики може да се земе цената на лебот. Половина килограм свеж бел леб во Данска чини околу 3,18 евра, додека во Бугарија цената е приближно 1,02 евра. Разликата е повеќе од трикратна, иако станува збор за основен производ што се користи речиси секојдневно.

Слични разлики постојат и кај јајцата, производ што е релативно стандардизиран и погоден за споредба. Дванаесет јајца во Данска чинат околу 4,52 евра, додека во Естонија цената е приближно 2,69 евра.

Особено значајна улога во движењето на цените на храната имаат енергенсите. Земјоделското производство, преработката, складирањето и транспортот зависат од горивата и електричната енергија, па секое поголемо поскапување може да се пренесе низ целиот синџир на снабдување.

Според податоците наведени во анализата на Euronews Business, просечната цена на дизелот во Европската Унија пораснала од 1,59 евра за литар на 23 февруари на 2,24 евра на 28 септември 2026 година. Ваквото зголемување претставува дополнителен трошок за земјоделците, транспортерите и трговските компании.

Дизелот е особено важен затоа што се користи во голем дел од земјоделската механизација и товарниот транспорт. Од обработката на земјиштето до доставувањето производи во супермаркетите, горивото влијае врз трошоците во речиси секоја фаза од производството и дистрибуцијата на храната.

За Македонија, која увезува значителен дел од енергенсите и различни прехранбени производи, движењата на меѓународните цени можат да имаат дополнително значење. Дури и кога домашните производители одржуваат релативно стабилни цени, поскапувањето на транспортот и увозните суровини може да создаде притисок врз малопродажните цени.

Важен е и начинот на кој потрошувачите ја доживуваат инфлацијата. Кога статистиката покажува дека растот на цените забавува, тоа не значи дека производите автоматски поевтинуваат. Ако инфлацијата остане позитивна, цените продолжуваат да растат, само со помала брзина.

На пример, ако одреден производ поскапел од 100 на 120 денари, а следната година неговата цена се зголеми за дополнителни два проценти, тоа не значи враќање на претходното ниво. Производот ќе продолжи да биде поскап отколку пред првичното зголемување, иако стапката на инфлација е значително пониска.

Ова објаснува зошто граѓаните можат и понатаму да чувствуваат финансиски притисок дури и кога официјалните показатели покажуваат смирување на инфлацијата. За семејниот буџет најважна е конечната сума што треба да се плати, а не само процентот со кој цените се промениле во одреден период.

Дополнителен фактор е и структурата на потрошувачката. Домаќинствата со пониски приходи вообичаено издвојуваат поголем дел од средствата за основни производи, па поскапувањето на храната има посилно влијание врз нивниот животен стандард. За побогатите домаќинства, истото процентуално зголемување на цените може да претставува значително помал товар.

Токму затоа, кога се анализира положбата на Македонија на европската листа, неопходно е да се разгледуваат и приходите на населението. Самото рангирање според цените не кажува дали едно просечно семејство може без тешкотии да обезбеди разновидна и квалитетна исхрана.

Потребно е да се има предвид и методологијата на Numbeo. Платформата користи податоци што ги доставуваат корисниците, како и дополнителни информации за пазарните цени, па резултатите претставуваат споредбени проценки, а не официјална статистичка мерка за сите трансакции во секоја земја.

Исто така, анализираната кошничка од 18 производи не претставува целосна месечна потрошувачка кошничка на едно домаќинство. Таа служи за споредување на цените на иста група производи меѓу различни држави, но не ги опфаќа сите количини и намирници што им се потребни на семејствата во текот на еден месец.

Сепак, податоците јасно покажуваат дека Македонија има едно од најниските номинални ценовни нивоа на храната во Европа. Со индекс од 59,8 и споредбена кошничка од 43,90 евра, земјава е значително поевтина од повеќето членки на Европската Унија, вклучувајќи ги и економски развиените држави од Западна и Северна Европа.

Но ниските цени не се исто што и висок животен стандард. За македонските домаќинства многу поважно е колкав дел од месечните приходи останува по купувањето храна, плаќањето сметки и покривањето на останатите основни потреби.

Затоа вистинската економска слика не се добива само со споредување на цените во супермаркетите во Скопје, Берлин или Цирих. Таа се добива кога покрај цените ќе се стават платите, куповната моќ и реалните можности на граѓаните да ги задоволат своите секојдневни потреби.

Македонија можеби е меѓу најевтините европски земји за купување намирници, но најважното прашање останува дали домашните приходи се доволни за тие намирници да бидат навистина достапни. Бидејќи за животниот стандард не е пресудно само колку чини храната, туку и колку пари им остануваат на граѓаните откако ќе ја купат.