Како навистина се создаваат парите: Банките можат да ги зголемат без да се испечати ниту една банкнота

Кога се зборува за создавање нови пари, повеќето луѓе замислуваат печатници во кои непрекинато се произведуваат банкноти што потоа завршуваат во продавниците, компаниите и паричниците на граѓаните. Ваквата претстава е длабоко вкоренета во јавноста, но има малку заедничко со начинот на кој функционира современиот финансиски систем. Во денешната економија, најголемиот дел од парите се создаваат електронски, а клучна улога во тој процес имаат комерцијалните банки.

Парите што секојдневно ги користиме не се ограничени на банкнотите и монетите што ги носиме со себе. Значително поголем дел постои во форма на депозити на банкарските сметки, преку кои се исплаќаат плати, се купуваат недвижности, се плаќаат сметки и се извршуваат деловни трансакции. Тие средства се реални во економска смисла, иако никогаш не мора да добијат физичка форма.

Токму затоа, кога се поставува прашањето кој ги создава парите, одговорот е посложен отколку што изгледа. Централните банки имаат исклучително важна улога во монетарниот систем, но најголемиот дел од парите што ги користат граѓаните и компаниите настанува преку кредитната активност на комерцијалните банки.

За да се разбере овој механизам, доволно е да се замисли едноставна ситуација. Граѓанин поднесува барање за станбен кредит од 100.000 евра, а банката, откако ќе ја процени неговата кредитна способност, одлучува да го одобри. Во моментот кога кредитот се исплаќа на неговата сметка, во банкарскиот систем се појавува нов депозит.

Тоа не значи дека банката претходно морала да ги собере токму тие 100.000 евра од штедните влогови на други граѓани и потоа механички да му ги префрли на кредитокорисникот. При одобрувањето на кредитот, банката истовремено создава свое побарување кон клиентот и обврска во форма на депозит што клиентот може да го користи.

На билансот на банката се појавуваат две ставки. Од една страна стои кредитот што граѓанинот треба да го врати, а од друга страна депозитот што банката му го ставила на располагање. На овој начин, со една банкарска операција се создаваат нови депозитни пари, без да се испечати ниту една банкнота.

Овој процес е една од основните карактеристики на современото банкарство. Комерцијалните банки не се само посредници што ги пренесуваат парите од штедачите до оние што сакаат да позајмат, туку активно учествуваат во создавањето на паричната маса.

Сепак, тоа не значи дека банките можат неограничено да создаваат пари или дека кредитите ги одобруваат без финансиски последици. Секоја банка мора да ги почитува регулаторните барања, да располага со доволно капитал, да управува со ликвидноста и да процени дали клиентот ќе може да го отплати долгот.

Дополнително, кога клиентот ќе ги искористи позајмените средства за плаќање кон лице или компанија што има сметка во друга банка, потребно е меѓубанкарско порамнување. За таа цел банките користат средства што ги држат кај централната банка, па затоа пристапот до ликвидност и цената на финансирањето остануваат важни ограничувања.

Токму тука започнува улогата на централната банка. Таа не одлучува за секој поединечен кредит што ќе го одобри некоја комерцијална банка, но преку монетарната политика влијае врз условите под кои банките се финансираат и позајмуваат средства.

Кога централната банка ги зголемува каматните стапки, задолжувањето вообичаено станува поскапо. Повисоките трошоци можат да ја намалат побарувачката за кредити, бидејќи дел од граѓаните и компаниите ги одложуваат своите инвестиции и потрошувачки одлуки. Со тоа се забавува и создавањето нови депозитни пари преку кредитирањето.

Обратното може да се случи кога каматните стапки се намалуваат. Поевтините кредити можат да ги поттикнат домаќинствата да купуваат станови, автомобили или други производи, а компаниите да инвестираат во опрема, производство и проширување на деловните активности. Ако банките се подготвени да ги финансираат овие активности, кредитната експанзија може да придонесе за зголемување на паричната маса.

Но врската меѓу каматните стапки и создавањето пари не е автоматска. Дури и кога задолжувањето е евтино, банките можат да бидат внимателни ако економските изгледи се лоши, а граѓаните и компаниите можат да избегнуваат нови кредити поради неизвесност. Затоа монетарната политика влијае врз економијата преку повеќе канали, а не преку едноставна одлука за количината пари што треба да се создадат.

Посебно интересен е процесот што се случува кога кредитот се отплаќа. Додека одобрувањето нов кредит создава депозитни пари, враќањето на главнината има спротивен ефект. Со отплатата се намалуваат и кредитното побарување на банката и депозитните средства што се користат за плаќањето.

Тоа значи дека парите во современата економија не само што се создаваат, туку и се уништуваат преку редовните банкарски операции. Кога новото кредитирање е поголемо од отплатата на постојните кредити, кредитната активност придонесува за раст на депозитните пари. Кога отплатите се поголеми од новите кредити, ефектот може да биде спротивен.

Важно е да се направи разлика и меѓу парите што ги создаваат комерцијалните банки и оние што ги создава централната банка. Централнобанкарските пари ги опфаќаат готовината и резервите што комерцијалните банки ги држат кај централната банка. Депозитите на граѓаните и компаниите, пак, претставуваат обврски на комерцијалните банки.

Овие два вида пари се тесно поврзани, но не се идентични. Граѓанинот што има 50.000 денари на трансакциска сметка располага со депозит во комерцијална банка, а не со директно побарување кон централната банка. Доколку ги подигне тие средства во готовина, дел од депозитните пари се претвораат во банкноти, без тоа само по себе да значи дека станал побогат или дека вкупната количина пари нужно се зголемила.

Погрешната претстава за создавањето пари често станува особено изразена кога се зборува за економски кризи и интервенции на централните банки. Во јавноста неретко се користи изразот „печатење пари“ за секоја мерка со која централната банка ја зголемува својата билансна состојба.

Еден од најпознатите примери е квантитативното олеснување, политика преку која централните банки купуваат финансиски инструменти, најчесто државни обврзници, со цел да влијаат врз финансиските услови. При ваквите операции се создаваат централнобанкарски резерви, а во зависност од тоа од кого се купуваат инструментите, може да се зголемат и депозитите во комерцијалните банки.

Сепак, растот на резервите не значи дека ист износ автоматски ќе се претвори во нови кредити или потрошувачка. Банките мора да имаат кредитоспособни клиенти, доволно капитал и економска причина да одобруваат нови заеми. Поради тоа, зголемувањето на билансот на централната банка не може директно да се изедначи со идентично зголемување на парите што граѓаните ги трошат во продавниците.

Ова е важно и за разбирањето на инфлацијата. Во јавните дебати често се тврди дека секое зголемување на количината пари неизбежно предизвикува раст на цените. Иако паричната маса има значајна улога во економските движења, односот меѓу парите и инфлацијата зависи од повеќе фактори.

Ако побарувачката за производи и услуги расте побрзо од способноста на економијата да ги произведува, може да се создаде притисок врз цените. Но ако економијата располага со неискористени производствени капацитети, дополнителната побарувачка може делумно да придонесе за поголемо производство, а не само за поскапување.

Инфлацијата може да биде предизвикана и од фактори што не се директно поврзани со кредитирањето. Растот на цените на енергенсите, нарушувањата во снабдувањето, поскапувањето на суровините и геополитичките конфликти можат да ги зголемат трошоците за производство и транспорт, што потоа се пренесува врз крајните потрошувачки цени.

Затоа не може секое поскапување да се објасни единствено со создавање нови пари. Исто така, не може да се претпостави дека секое зголемување на депозитите веднаш ќе доведе до повисока инфлација, без да се разгледаат состојбата на економијата, брзината на трошење на парите и однесувањето на потрошувачите и компаниите.

Особено значење има и прашањето за што се користат новосоздадените кредитни средства. Ако банките финансираат продуктивни инвестиции, нови производствени капацитети или технолошко унапредување, кредитирањето може да придонесе за зголемување на економската активност и понудата на производи и услуги.

Од друга страна, ако голем дел од кредитите се насочува кон купување постојни недвижности или други средства чија понуда е ограничена, зголемената побарувачка може да придонесе за раст на нивните цени. Во такви ситуации, кредитната експанзија може да влијае врз цените на имотот дури и кога потрошувачката инфлација останува релативно умерена.

Ова објаснува зошто движењето на цените на становите, акциите и другите финансиски средства понекогаш значително се разликува од движењето на цените на храната и секојдневните производи. Новите пари не се распределуваат рамномерно низ економијата, туку нивното влијание зависи од тоа каде завршуваат и како се користат.

За Македонија, разбирањето на овој процес е особено важно поради улогата што банките ја имаат во финансирањето на домаќинствата и компаниите. Кога македонска банка одобрува нов кредит во денари, таа создава соодветен депозит, а со тоа учествува во процесот на создавање пари во домашната економија.

Народната банка, пак, преку своите инструменти влијае врз ликвидноста, каматните услови и стабилноста на финансискиот систем. Во македонскиот случај, особено значајна е и политиката на одржување стабилен девизен курс на денарот во однос на еврото, која претставува важна основа на домашната монетарна рамка.

Тоа значи дека монетарната политика во Македонија мора да ја земе предвид не само домашната економска активност, туку и движењата на меѓународните финансиски пазари и условите во еврозоната. Одлуките на Европската централна банка можат да влијаат врз домашните каматни услови и врз просторот за дејствување на Народната банка.

За обичните граѓани, создавањето пари преку кредитирањето има многу конкретни последици. Кога каматите се ниски и кредитите се лесно достапни, домаќинствата можат полесно да финансираат поголеми купувања, но истовремено се зголемува ризикот од прекумерно задолжување. Кога каматите растат, отплатата на кредитите може да стане поголем товар за семејните буџети.

И компаниите се соочуваат со слични предизвици. Достапноста на кредитите може да влијае врз одлуките за нови инвестиции, вработувања и проширување на производството. Затоа банкарскиот систем има многу пошироко економско значење од едноставно чување на заштедите и извршување плаќања.

Сепак, фактот дека комерцијалните банки создаваат депозитни пари не значи дека тие создаваат богатство без трошоци или ограничувања. Секој кредит претставува финансиска обврска што треба да биде отплатена, а секоја погрешна проценка на ризикот може да предизвика загуби за банката.

Вистинското економско богатство не се состои само од бројките на банкарските сметки. Тоа зависи од произведените добра, услугите, знаењето, инфраструктурата и продуктивноста на економијата. Создавањето повеќе пари може да го олесни финансирањето на економските активности, но само по себе не гарантира дека општеството ќе произведува повеќе или ќе живее подобро.

Токму затоа стабилноста на финансискиот систем бара рамнотежа меѓу достапноста на кредитите и контролата на ризиците. Премногу ограничено кредитирање може да ги забави инвестициите и економскиот раст, додека прекумерното задолжување може да создаде финансиски нерамнотежи и проблеми со отплатата.

Современите пари, всушност, во голема мера функционираат како систем на побарувања, обврски и доверба. Граѓаните ги користат банкарските депозити затоа што веруваат дека ќе можат да ги употребат за плаќање или да ги претворат во готовина, а банките функционираат во рамка на правила што треба да ја одржуваат таа доверба.

Затоа, кога следен пат ќе се слушне дека во економијата се создадени нови милијарди, не треба автоматски да се замислуваат печатарски машини полни со свежи банкноти. Голем дел од тие пари можеби настанале со одобрување кредити и со внесување нови депозити во банкарските системи.

Најголемата заблуда за современиот монетарен систем е претпоставката дека парите најпрво мора физички да постојат за потоа банките да можат да ги позајмат. Во реалноста, кредитирањето е еден од главните механизми преку кои се создаваат парите што секојдневно ги користиме. Токму разбирањето на оваа врска помага подобро да се објаснат движењата на каматните стапки, кредитите, инфлацијата и целокупната економија.