Еден час разлика, големо влијание врз организмот: Зошто поместувањето на часовникот го нарушува биолошкиот ритам?

Со преминувањето на зимското сметање на времето, часовниците се враќаат еден час наназад, а многумина добиваат можност да спијат подолго. На прв поглед, ова изгледа како мала промена што не би требало значително да влијае врз секојдневието. Сепак, човечкиот организам не функционира според стрелките на часовникот, туку според сложен биолошки систем што го регулира спиењето, будноста и голем број други процеси.

Во Македонија, зимското сметање на времето започна во неделата, на 25 октомври, кога во три часот наутро часовниците се вратија на два часот. Со тоа утрата стануваат посветли според официјалното време, но сонцето заоѓа порано, што во наредните месеци ќе значи и помалку дневна светлина во попладневните часови.

Иако промената изнесува само 60 минути, нејзиното влијание не се ограничува на времето на будење. Кај дел од луѓето може да предизвика замор, нарушен сон, намалена концентрација и чувство на физичка исцрпеност. Научниците објаснуваат дека причината лежи во привременото нарушување на усогласеноста меѓу внатрешниот биолошки часовник и надворешниот распоред на активности.

Човечкото тело поседува сопствен механизам за мерење на времето, кој функционира независно од часовниците што ги користиме во секојдневниот живот. Неговиот главен контролен центар се наоѓа во мозокот, во структура позната како супрахијазматско јадро, кое управува со таканаречените циркадијални ритми.

Овие ритми претставуваат биолошки циклуси што траат приближно 24 часа и влијаат врз бројни функции на организмот. Покрај спиењето и будноста, тие ја регулираат телесната температура, лачењето хормони, варењето на храната и активноста на имунолошкиот систем.

Индира Гурубхагаватула од Медицинскиот факултет Перелман при Универзитетот во Пенсилванија објаснува дека биолошкиот часовник е многу посложен отколку што обично се претпоставува. Според неа, организмот најдобро функционира кога внатрешните биолошки процеси се усогласени со природната светлина и со секојдневните обврски.

Проблемот се појавува кога овие три системи почнуваат да функционираат според различен распоред. Телото има сопствен ритам, сонцето изгрева и заоѓа според природен циклус, додека работните обврски, училиштето и општествениот живот се организирани според официјалното време.

Кога часовникот нагло се поместува, организмот не може веднаш да го приспособи својот внатрешен распоред. Иако официјалното време се менува за една ноќ, на биолошкиот систем може да му бидат потребни неколку дена за повторно да воспостави рамнотежа.

Особено важна улога во овој процес има дневната светлина. Таа претставува еден од најсилните природни сигнали што му помагаат на мозокот да препознае кога треба да биде буден, а кога да започне подготовката за спиење.

Со преминувањето на зимското време, утринската светлина станува достапна порано според часовникот, но вечерите побрзо се затемнуваат. Оваа промена може да влијае врз расположението и секојдневните навики, особено кај луѓето што поголемиот дел од денот го поминуваат во затворени простории.

Според Гурубхагаватула, нарушувањето на биолошкиот ритам може да предизвика различни симптоми. Некои луѓе чувствуваат само благ замор, додека други можат да имаат главоболки, мачнина, непријатност во стомакот, заборавеност или потешкотии со концентрацијата.

Ваквите реакции не се случајни, бидејќи спиењето е поврзано со речиси сите важни функции на организмот. Кога неговиот распоред се нарушува, последиците можат да се почувствуваат и во физичката издржливост, менталната будност и способноста за извршување на секојдневните задачи.

Сепак, двете сезонски промени на времето немаат исто влијание. Најголеми тешкотии обично се јавуваат напролет, кога часовниците се поместуваат еден час нанапред и луѓето практично губат еден час од вообичаеното време за спиење.

Тогаш организмот треба да се приспособи на порано будење, иако внатрешниот биолошки часовник сè уште не е подготвен за тоа. Кај некои луѓе ваквата неусогласеност може да трае подолго, особено ако веќе имаат недоволен или неквалитетен сон.

Есенската промена генерално се поднесува полесно, бидејќи часовникот се враќа наназад. Но дополнителниот час не значи автоматски и подобар одмор, бидејќи дел од луѓето продолжуваат да се будат според претходниот биолошки распоред.

Не сите луѓе реагираат еднакво на поместувањето на часовникот. Генетските фактори, возраста, работните обврски и индивидуалните навики за спиење имаат значајна улога во брзината на приспособувањето.

Кај луѓето што природно заспиваат доцна, пролетното поместување на времето може да биде особено непријатно. Тие потешко заспиваат порано, а истовремено мора да стануваат според новиот распоред, што создава услови за недостиг од сон.

Овој проблем е изразен и кај адолесцентите, чиј природен биолошки ритам често е насочен кон подоцнежно заспивање и будење. Кога наставата започнува рано наутро, тие можат да бидат дополнително изложени на замор и намалена концентрација.

Поради тоа, во одредени образовни системи се разгледува или применува подоцнежен почеток на наставата. Целта е училишниот распоред подобро да се усогласи со биолошките потреби на младите, наместо тие постојано да функционираат со недоволно сон.

Кај постарите лица ситуацијата може да биде поинаква. Многумина природно заспиваат порано навечер и се будат во раните утрински часови, поради што враќањето на часовникот наназад може дополнително да го помести нивното будење кон многу ран дел од ноќта.

Посебно внимание заслужуваат и луѓето што работат во смени. Нивниот распоред на спиење често и онака не е усогласен со природниот циклус на светлина и темнина, па дополнителната промена може да го отежне одржувањето стабилен ритам.

Покрај заморот и проблемите со концентрацијата, научниците предупредуваат и на можните ефекти врз кардиоваскуларниот систем. Промените во спиењето и биолошкиот ритам можат да влијаат врз регулацијата на крвниот притисок и други процеси поврзани со здравјето на срцето.

Мартин Јанг, професор и истражувач на кардиоваскуларните заболувања на Универзитетот во Алабама во Бирмингем, посочува дека ненадејното поместување на времето претставува дополнителен предизвик за организмот. Особено внимателни треба да бидат постарите лица, луѓето со покачен крвен притисок и оние што веќе имаат заболувања на крвните садови.

Тоа не значи дека секое поместување на часовникот директно предизвикува срцеви проблеми. Сепак, нарушениот сон и привремената биолошка неусогласеност можат да претставуваат дополнително оптоварување, особено кај луѓето што веќе имаат здравствени ризици.

Добрата вест е што приспособувањето може да се олесни со релативно едноставни промени во секојдневните навики. Една од најкорисните стратегии е постепеното менување на времето на легнување и будење, наместо организмот одеднаш да се соочи со целосно нов распоред.

Јанг препорачува во деновите пред сезонската промена времето за спиење да се поместува за 15 до 20 минути дневно. На овој начин организмот добива можност постепено да го приспособи својот ритам, што може да го намали чувството на замор по промената.

Природната светлина исто така има важна улога. Редовното изложување на дневна светлина, особено во утринските часови, му помага на организмот да го усогласи внатрешниот часовник со новиот распоред.

За време на есенското приспособување, кога е потребно времето на заспивање да се помести подоцна, корисни можат да бидат и активности на отворено во доцните попладневни часови. Светлината и умерената физичка активност можат да помогнат во одржувањето на будноста, но важно е да не се наруши квалитетот на ноќниот сон.

Редовните оброци се уште еден фактор што често се потценува. Бидејќи биолошкиот ритам е поврзан и со варењето, одржувањето приближно ист распоред на исхрана може да му помогне на организмот полесно да ја прифати временската промена.

Експертите советуваат и внимателен однос кон кофеинот. Иако тој може привремено да ја зголеми будноста, консумирањето во доцните часови може да го отежне заспивањето и дополнително да го наруши природниот ритам.

Слично влијание може да има и силната вештачка светлина навечер, особено светлината од телефоните, компјутерите и другите електронски уреди. Намалувањето на изложеноста пред спиење може да придонесе за полесно заспивање и подобар квалитет на одморот.

Еден од најважните совети е одржувањето редовен распоред на спиење, вклучувајќи ги и викендите. Големите разлики меѓу времето на легнување во работните денови и во деновите за одмор можат дополнително да го отежнат приспособувањето.

Иако сезонското поместување на часовникот се применува со децении, неговата оправданост и понатаму е предмет на дебата. Првично воведено како мерка за поефикасно користење на дневната светлина и заштеда на енергија, денес се разгледува и низ призмата на здравјето, продуктивноста и современиот начин на живот.

Самото поместување на стрелките не го продолжува денот и не создава дополнителна сончева светлина. Тоа само го менува нејзиниот распоред во однос на часовите кога луѓето работат, учат и ги извршуваат секојдневните активности.

Токму во таа разлика се наоѓа и причината зошто една навидум мала промена може да има забележливо влијание врз организмот. Нашето тело е приспособено на природните циклуси што се развивале во текот на илјадници години, додека официјалното време претставува општествен договор што може да се промени преку ноќ.

За повеќето луѓе, непријатностите од преминувањето на зимското време се привремени и постепено исчезнуваат. Сепак, промената е потсетник дека квалитетниот сон, редовниот дневен ритам и изложеноста на природна светлина не се само прашања на удобност, туку важни предуслови за добро физичко и ментално здравје.

Часовникот може да се помести за само една секунда, но на човечкиот организам му е потребно повеќе време за да го прифати новиот распоред. Затоа најдобриот начин да се поднесе сезонската промена е да му се овозможи постепено приспособување, без дополнително нарушување на навиките за спиење и одмор.