Летате со европска или американска авиокомпанија? Разликите во правата на патниците можат да ве чинат стотици евра

Изборот на авиокомпанија при патување меѓу Европа и Соединетите Американски Држави повеќе не е само прашање на цена, удобност или времетраење на летот. Разликите во прописите за заштита на патниците можат значително да влијаат врз тоа дали ќе добиете паричен надомест, хотелско сместување или оброк доколку авионот доцни или летот биде откажан. Новите регулаторни промени дополнително ги нагласуваат разликите меѓу американскиот и европскиот пристап кон правата на патниците.

Во САД од 19 октомври 2026 година започнува примената на нови правила со кои се проширува списокот на ситуации што се сметаат за околности надвор од контролата на авиокомпаниите. Во Европската унија, пак, се работи на дополнително зајакнување на заштитата на потрошувачите, особено во однос на надоместоците за доцнење, транспарентноста на цените и дополнителните трошоци при патување.

Американските измени произлегуваат од законските решенија поврзани со Федералната управа за воздухопловство, усвоени во 2024 година. Со нив десет дополнителни категории на нарушувања во авиосообраќајот ќе се евидентираат како настани за кои авиокомпаниите не се сметаат за директно одговорни. Оваа промена може да има практични последици за патниците, бидејќи дел од помошта што ја обезбедуваат превозниците зависи токму од причината за доцнењето.

Меѓу новите категории се вклучени одредени оштетувања на авионите предизвикани од временски услови, сајбернапади, ненадејни проблеми со федералните воздухопловни системи и итни медицински случаи. На списокот се и отстранувањето недисциплинирани патници, затворањето аеродроми поради временски непогоди или вулканска активност, како и одредени непланирани технички интервенции што мора да се извршат пред полетување.

Токму последната категорија предизвикува најголемо внимание. Доколку одреден технички проблем биде класифициран како околност надвор од контролата на авиокомпанијата, патниците би можеле да останат без дел од услугите што превозникот вообичаено ги обезбедува при доцнења за кои самиот е одговорен. Тоа може да се однесува на ваучери за храна, хотелско сместување и други облици на помош.

Американскиот систем и досега се разликуваше од европскиот, бидејќи не предвидува општо законско право на фиксен паричен надомест за секое подолго доцнење. Дел од авиокомпаниите доброволно преземаат обврски за обезбедување храна или сместување во определени ситуации, но тие обврски не се идентични кај сите превозници.

Сепак, новите измени не го укинуваат правото на враќање на парите за неискористениот дел од патувањето. Доколку авиокомпанијата го откаже летот или направи значителна промена во распоредот, а патникот не ја прифати понудената алтернатива, тој и понатаму може да побара поврат на средствата според важечките американски правила. Ова право не зависи од тоа дали причината за откажувањето била под контрола на авиокомпанијата.

Проблемите во американскиот авиосообраќај не се реткост. Според податоците на американските транспортни институции, речиси една четвртина од летовите во периодот од јули 2025 до јули 2026 година биле одложени, откажани или пренасочени. Новиот начин на класификација на причините може да ја промени статистичката слика за одговорноста на авиокомпаниите, но тоа не значи дека патниците ќе се соочуваат со помалку нарушувања во патувањето.

За разлика од американскиот пристап, Европската унија има воспоставено систем на заштита што предвидува конкретни права при значителни доцнења и откажувања. Европската регулатива, позната како EU 261, овозможува паричен надомест од 250 до 600 евра, зависно од должината на летот и околностите на нарушувањето.

Кај подолгите доцнења, правото на надомест вообичаено се разгледува кога патникот пристигнува на крајната дестинација со најмалку три часа задоцнување. Сепак, надоместот не е автоматски загарантиран во секој случај. Авиокомпанијата може да биде ослободена од обврската за исплата доколку докаже дека нарушувањето е предизвикано од вонредни околности што не можела да ги избегне со преземање разумни мерки.

Европските институции разгледуваат и дополнителни измени на правилата што треба да ја подобрат положбата на патниците во наредниот период. Меѓу предвидените решенија се поголема транспарентност на цените на авионските билети и дополнителните услуги, особено кај нискобуџетните авиокомпании.

Посебно внимание се посветува на рачниот багаж. Целта е патниците однапред јасно да знаат што е вклучено во цената на билетот, а за кои видови кабински багаж ќе треба дополнително да платат. На овој начин треба да се намалат непријатните изненадувања при пријавувањето или непосредно пред влегувањето во авионот.

Предвидени се и дополнителни мерки за семејствата и лицата на кои им е потребна помош при патување. Според предложените решенија, авиокомпаниите не би требало да наплаќаат дополнителни надоместоци за неопходно заедничко седење на деца со нивните придружници, како и во определени ситуации поврзани со постари лица и патници со инвалидитет.

Овие предлози, меѓутоа, наидуваат на противење од дел од воздухопловната индустрија. Меѓународното здружение за воздушен транспорт, IATA, предупредува дека авиокомпаниите не се одговорни за сите причини што доведуваат до доцнења. Според здружението, ограничувањата во капацитетите на контролата на летање и инфраструктурните проблеми претставуваат значителен дел од нарушувањата во европскиот авиосообраќај.

Превозниците сметаат и дека временскиот праг од три часа за паричен надомест може да создаде дополнителен притисок врз оперативните одлуки. Нивниот аргумент е дека обезбедувањето резервен авион, нов екипаж или алтернативен распоред понекогаш бара повеќе време, па строгите правила можат да ги зголемат трошоците.

Најважната разлика меѓу двата система се забележува кај техничките неисправности. Во Европската унија, вообичаените технички проблеми на авионите најчесто се сметаат за дел од одговорноста на превозникот. Во САД, пак, новата класификација овозможува одредени неочекувани технички интервенции да бидат третирани како настани надвор од контролата на авиокомпанијата.

За патниците што летаат преку Атлантикот, ова создава важна разлика. Ако патувањето започнува во Њујорк и завршува во Париз, европските правила за надомест можат да се применуваат доколку летот го извршува европска авиокомпанија, како Air France. Доколку истиот лет го извршува американски превозник, европската регулатива вообичаено нема да се применува.

Но при патување во спротивна насока ситуацијата е поинаква. Ако авионот полетува од Париз кон Њујорк, европските правила важат без оглед дали летот го извршува европска или американска авиокомпанија. Причината е што патувањето започнува од аеродром на територијата на Европската унија.

Важно е и тоа што за примената на правилата не е пресудно само името на компанијата наведено на билетот, туку кој превозник навистина го извршува летот. Ова е особено значајно кај заедничките комерцијални летови, кога билетот се продава под името на една авиокомпанија, а авионот и екипажот припаѓаат на друга.

Европските правила опфаќаат и одредени територии надвор од континентална Европа, како Канарските Острови, Мадеира и Азорските Острови. Слична заштита важи и за летовите поврзани со Норвешка, Исланд и Швајцарија, во согласност со применливите воздухопловни договори.

За македонските патници, кои често користат европски аеродроми за поврзување со прекуокеански дестинации, познавањето на овие разлики може да има значително финансиско влијание. Правата не зависат првенствено од државјанството на патникот, туку од местото на поаѓање, дестинацијата, авиокомпанијата што го извршува летот и конкретните околности на доцнењето или откажувањето.

Затоа, пред купувањето авионски билет, особено за долги меѓународни патувања, корисно е да се провери не само цената туку и кој превозник ќе го реализира летот. Разликата може да стане особено важна кога патувањето нема да се одвива според планираното, а патникот ќе треба да побара помош, поврат на средствата или паричен надомест.