Пред десет години нобеловец предупреди дека светот оди во погрешна насока – денес неговите зборови звучат уште посериозно

Пред една деценија, кога светската економија изгледаше значително постабилна отколку денес, еден од најпознатите економисти во светот изнесе оценка што привлече големо внимание. Ангус Дитон, добитник на Нобеловата награда за економија, во 2016 година употреби израз што може да се преведе како „светот оди по ѓаволите“. Иако тогаш звучеше како претерано мрачна проценка, десет години подоцна неговите зборови повторно се актуелни во време на високи животни трошоци, економска неизвесност и сè поголема загриженост за иднината.

Дитон не предупредуваше дека светската економија е пред неизбежен колапс, ниту неговата изјава претставуваше конкретно предвидување за настаните што следуваа. Неговата загриженост беше насочена кон нешто што економските статистики често не успеваат целосно да го прикажат – разликата меѓу растот на богатството и вистинскиот квалитет на животот на обичните луѓе.

Токму оваа разлика денес станува едно од најважните прашања во економските дебати. Додека владите известуваат за економски раст, компаниите бележат рекордни вредности, а технологијата напредува со невидена брзина, голем број граѓани се соочуваат со тешкотии при плаќањето на најосновните животни потреби. За нив, позитивните економски показатели не значат многу доколку секој месец станува сè потешко да се покријат трошоците.

Ангус Дитон ја доби Нобеловата награда за економија во 2015 година, благодарение на неговите истражувања за потрошувачката, сиромаштијата и благосостојбата на населението. Неговата работа помогна подобро да се разбере како домаќинствата ги распределуваат приходите, како се менува нивната потрошувачка и зошто економскиот развој не носи еднакви придобивки за сите.

За разлика од пристапите што ја оценуваат состојбата на економијата првенствено преку бруто-домашниот производ, берзанските индекси или просечните плати, Дитон посветуваше особено внимание на секојдневниот живот на луѓето. Неговите истражувања покажаа колку е важно да се анализираат реалните услови во кои живеат домаќинствата, наместо економскиот успех да се проценува исклучиво според националните статистики.

Една држава може да бележи економски раст, а значителен дел од нејзините жители сепак да не почувствуваат подобрување на сопствениот стандард. Доколку приходите растат побавно од цените на храната, домувањето, енергијата и другите неопходни производи и услуги, куповната моќ на граѓаните може да се намалува и покрај позитивните показатели за економијата.

Во вакви услови се создава впечаток дека општеството станува побогато, но секојдневниот живот станува поскап и понеизвесен. Тоа е противречност што не може да се објасни само со податоците за просечните плати или со вкупната вредност на произведените стоки и услуги.

Кога Дитон ја даде својата впечатлива изјава во 2016 година, светот сè уште немаше поминато низ низа големи економски и општествени потреси. Пандемијата, нарушувањата во меѓународната трговија, енергетската криза и силниот инфлациски бран што следуваа во наредните години значително ги променија условите во кои живеат и работат милијарди луѓе.

Пандемијата покажа колку брзо може да се наруши функционирањето на глобалната економија. Прекините во производството, ограничувањата на движењето и проблемите со снабдувањето предизвикаа последици што продолжија да се чувствуваат и по завршувањето на најтешкиот период на здравствената криза.

Потоа следуваше силен раст на цените, особено кај енергијата, храната и бројни производи за секојдневна употреба. За многу домаќинства тоа значеше дека истата количина пари повеќе не може да обезбеди ист животен стандард како претходно. Дури и кога инфлацијата почна да забавува, голем дел од цените останаа на повисоко ниво.

Токму тука се појавува една од најчестите заблуди во разбирањето на економските показатели. Намалувањето на инфлацијата не значи дека производите автоматски поевтинуваат, туку дека нивните цени во просек растат со побавно темпо. За семејствата што веќе се соочиле со значително поскапување, тоа не мора да донесе брзо финансиско олеснување.

Особено голем притисок врз животниот стандард создаваат трошоците за домување. Во многу градови, купувањето сопствен стан станува сè потешко достижна цел, додека високите кирии одземаат значителен дел од месечните приходи. Ова најсилно ги погодува младите луѓе и семејствата што допрва се обидуваат да обезбедат финансиска самостојност.

Доколку цените на недвижностите растат побрзо од платите, дури и луѓето со стабилни работни места можат да имаат проблем да обезбедат сопствен дом. Дополнителен товар претставуваат каматите на станбените кредити, кои влијаат врз месечните рати и вкупните трошоци за задолжување.

Слична е состојбата и со другите неопходни издатоци. Сметките за електрична енергија, греење, транспорт и храна имаат директно влијание врз расположливите средства на домаќинствата. Кога овие трошоци заземаат сè поголем дел од семејниот буџет, остануваат помалку пари за образование, одмор, заштеди или непредвидени потреби.

Затоа чувството на економска сигурност не зависи само од висината на платата. Подеднакво важни се стабилноста на работното место, можноста за штедење, достапноста на домувањето и способноста на семејството да се справи со неочекувани финансиски проблеми.

Во ваквата реалност, разликата меѓу статистичкиот и личниот економски успех станува сè поочигледна. Економијата може да создава поголема вредност, но доколку придобивките од тој раст се концентрираат кај помал дел од населението, голем број граѓани нема да почувствуваат значително подобрување.

Ова прашање добива ново значење и поради брзиот развој на вештачката интелигенција. Технологијата ветува поголема продуктивност, поефикасно работење и создавање нови индустрии, но истовремено отвора сериозни дилеми за иднината на вработувањето и распределбата на економските придобивки.

Компаниите веќе истражуваат начини како со помош на вештачката интелигенција да автоматизираат дел од административните, аналитичките и креативните задачи. Во одредени области тоа може да донесе поголема ефикасност и нови можности, но кај работниците предизвикува загриженост дека дел од постојните работни места ќе се променат или постепено ќе исчезнат.

Историјата покажува дека технолошките промени можат да создадат нови професии и економски активности, но преминот не е секогаш лесен за сите. Работниците чии вештини стануваат помалку барани можат да се соочат со потреба од дополнителна обука, промена на професијата или период на неизвесност.

Оттука, клучното прашање не е само колку ќе напредува технологијата, туку и кој ќе има корист од нејзиниот развој. Доколку зголемената продуктивност главно се претвора во повисоки корпоративни добивки, без соодветно подобрување на условите за работа и живот, економските разлики би можеле дополнително да се продлабочат.

Сепак, би било погрешно да се заклучи дека светот во изминатата деценија бележел исклучиво негативни промени. Научниот и технолошкиот напредок продолжи да отвора нови можности, а во повеќе области се подобрија пристапот до информации, комуникацијата и достапноста на одредени услуги.

Проблемот е што позитивните промени не се распределуваат подеднакво, ниту се случуваат со исто темпо во сите земји и општествени групи. Додека некои луѓе имаат поголеми приходи и подобри можности од кога било претходно, други се соочуваат со растечки трошоци и ограничени изгледи за финансиски напредок.

Токму затоа економскиот раст сам по себе не е доволен показател за успешноста на едно општество. Важно е да се утврди дали тој придонесува за подобро здравје, поквалитетно образование, посигурни работни места и поголема достапност на основните животни потреби.

Во тој контекст, предупредувањето на Дитон од пред десет години не треба да се разбере како пророштво за пропаѓањето на светот. Неговото значење е во потсетувањето дека економскиот напредок може да биде нецелосен доколку не се одразува врз благосостојбата на широките слоеви од населението.

Оваа дилема е особено важна и за помалите економии, каде што растот на цените на основните производи и услугите може силно да влијае врз семејните буџети. За граѓаните, економската состојба не се мери само преку извештаите за растот на производството или инвестициите, туку и преку тоа колку пари им остануваат по плаќањето на месечните обврски.

Десет години по изјавата што привлече внимание во јавноста, прашањата што ги отвораше Дитон остануваат актуелни. Светската економија денес е технолошки поразвиена и во многу аспекти побогата, но тоа не значи дека сите луѓе се чувствуваат посигурни во сопствената иднина.

Можеби најважната поука од неговиот пристап е дека вистинскиот успех на економијата не се гледа само во богатството што го создава, туку и во начинот на кој тоа богатство влијае врз животот на луѓето. Зашто, ако економијата постојано расте, а голем дел од населението и понатаму се бори со основните трошоци, тогаш прашањето не е само колку напредува светот, туку и за кого навистина постои тој напредок.