Кој ги контролира суровините за вештачката интелигенција? Кина доминира, Африка станува стратешки важна

Глобалната трка за развој на вештачката интелигенција добива нова димензија. Додека најголемите технолошки компании инвестираат милијарди долари во напредни чипови, центри за податоци и електрична енергија, во заднина се одвива уште една битка. Станува збор за обезбедување на критичните суровини без кои современата технолошка инфраструктура не би можела да функционира.

Галиумот, ретките земни елементи и танталот се меѓу материјалите што добиваат сè поголемо стратешко значење. Тие се користат во производството на полупроводници, моќни магнети и електронски компоненти што овозможуваат стабилно и ефикасно напојување на современите компјутерски системи.

Нивната важност дополнително расте со забрзаната изградба на центри за податоци, кои стануваат основа за развојот на новите генерации вештачка интелигенција. Меѓутоа, светското производство на овие материјали е концентрирано во релативно мал број држави, што создава ризици за глобалните синџири на снабдување.

Според проценките на Американскиот геолошки завод за 2026 година, Кина произведува дури 99 проценти од светскиот галиум и има удел од 69,2 проценти во производството на ретки земни елементи. Кај танталот, водечката позиција ја има Демократска Република Конго, на која отпаѓаат 52 проценти од проценетото светско производство.

Овие бројки покажуваат дека иднината на вештачката интелигенција не зависи исклучиво од технолошките компании и нивните иновации. Значајна улога имаат и државите што располагаат со производствени капацитети за суровините неопходни за развој на современата електроника.

Особено впечатлива е позицијата на Кина на пазарот на галиум. Нејзината доминација не произлегува првенствено од големината на природните резерви, туку од развиената индустрија за производство на алуминиум.

Галиумот најчесто се добива како спореден производ при преработката на бокситот, кој претставува основна суровина за производство на алуминиум. Благодарение на огромните капацитети во оваа индустрија, Кина успеала да развие производство на галиум во обем што значително ги надминува капацитетите на останатите земји.

Дополнително, долгогодишната голема понуда и ниските цени на светскиот пазар влијаеле врз економската исплатливост на производството во другите држави. Дел од производителите на алуминиум надвор од Кина се откажале од издвојувањето на галиумот, со што неговото производство станало уште поконцентрирано.

Значењето на овој материјал произлегува од неговите специфични технолошки својства. Галиумовиот нитрид овозможува работа при високи напони и температури, поради што се користи во напредната енергетска електроника и во одредени видови високоефикасни полупроводници.

Овие карактеристики се особено важни за центрите за податоци, каде што потрошувачката на електрична енергија претставува еден од најголемите оперативни предизвици. Ефикасното управување со напојувањето може да помогне во намалувањето на енергетските загуби и подобрувањето на работата на компјутерската инфраструктура.

Со зголемувањето на бројот и капацитетот на центрите за податоци, расте и значењето на електронските компоненти што овозможуваат поефикасно користење на електричната енергија. Поради тоа, галиумот станува важен материјал во поширокиот синџир на производство на технологиите поврзани со вештачката интелигенција.

Кина има доминантна позиција и во производството на ретки земни елементи. Според наведените проценки, нејзиниот удел изнесува 69,2 проценти, додека Соединетите Американски Држави учествуваат со 13,1 процент, а Австралија со 7,4 проценти.

Ретките земни елементи претставуваат група од 17 хемиски елементи што имаат широка примена во современата индустрија. Иако нивното име може да создаде впечаток дека станува збор за исклучително ретки материјали, главниот предизвик често е поврзан со економски исплатливото ископување, раздвојувањето и преработката.

Меѓу нив се неодимиумот и празеодимиумот, кои се користат за производство на моќни постојани магнети. Таквите магнети имаат примена во различни електронски уреди, вклучувајќи одредени системи за складирање податоци.

Други ретки земни елементи се користат во производството на полупроводници, екрани, оптички компоненти и дополнителна технолошка опрема. Нивната примена ги прави важен дел од индустрискиот синџир што го поддржува развојот на дигиталната инфраструктура.

Меѓутоа, проблемот не се сведува само на достапноста на минералните наоѓалишта. За технолошката индустрија особено е важно каде се наоѓаат капацитетите за преработка и производство на материјалите што можат директно да се употребуваат во индустриските процеси.

Државата што располага со минерални резерви не мора истовремено да има развиена индустрија за нивна преработка. Токму затоа зависноста од ограничен број производители може да претставува сериозен предизвик, дури и кога суровините се присутни во повеќе делови од светот.

За разлика од галиумот и ретките земни елементи, кај танталот водечката улога ја имаат африканските држави. Демократска Република Конго учествува со 52 проценти во проценетото светско производство, по што следуваат Руанда со 16 проценти и Нигерија со 15,6 проценти.

Овие три земји заедно обезбедуваат 83,6 проценти од светското производство на тантал, што покажува колку е голема географската концентрација на оваа суровина.

Танталот е особено важен за производството на кондензатори што се користат во напредната електронска опрема. Полимерните танталови кондензатори овозможуваат висок електричен капацитет во релативно мали димензии, како и стабилни електрични карактеристики.

Овие својства ги прават погодни за сложени системи за напојување, вклучувајќи ја и опремата што се користи во инфраструктурата за вештачка интелигенција.

Со зголемувањето на побарувачката за моќни сервери, расте и интересот за електронските компоненти што можат да обезбедат стабилно функционирање при големи оптоварувања.

Индустриските извештаи објавени во 2026 година укажуваат дека серверите за вештачка интелигенција стануваат сè позначаен извор на побарувачка за танталови кондензатори. Зголемениот интерес за овие компоненти дополнително ја истакнува важноста на сигурното снабдување со суровината.

Сепак, големата концентрација на производството во централна Африка отвора прашања поврзани со стабилноста на испораките и одговорното набавување на минералите. За меѓународните компании не е доволно само да обезбедат потребни количества, туку и да имаат сигурни и проверливи синџири на снабдување.

Овие предизвици добиваат дополнителна тежина во услови кога побарувачката за технолошка опрема продолжува да расте. Секој поголем прекин во производството или транспортот на критичните материјали може да предизвика проблеми за производителите на електронски компоненти.

Концентрацијата на производството има и геополитичка димензија. Во последните години Кина воведе ограничувања и контроли при извозот на одредени производи поврзани со галиумот, како и на дел од средно тешките и тешките ретки земни елементи.

Ваквите мерки покажуваат дека критичните суровини, покрај економското, имаат и стратешко значење во