Станот не е секогаш најдобрата инвестиција: Што треба да пресметате пред да купите стан?

Купувањето стан со години е еден од омилените начини за вложување и зачувување на капиталот, а слична инвестициска култура постои и во Македонија. За многу граѓани недвижноста претставува нешто опипливо и сигурно – имот што може да се издава, да остане за децата или еден ден повторно да се продаде. Но високите цени на становите повторно го отвораат прашањето дали недвижноста навистина е најисплатливата инвестиција или постојат други начини парите да работат.

Алтернативата сè почесто се бара на финансиските пазари. Акции, обврзници и инвестициски фондови овозможуваат вложување и со значително помал почетен капитал, додека дигитализацијата во последните години го направи пристапот до ваквите инвестиции многу поедноставен. Сепак, ниту една од овие опции не е автоматски подобра за секого.

Одлуката зависи од повеќе фактори – колку пари има инвеститорот, колку долго може да останат вложени, каков принос очекува и колкав ризик е подготвен да прифати. Токму затоа споредувањето на стан со акции само преку прашањето „што повеќе расте“ може да даде погрешна слика.

Кај недвижностите една од најчестите грешки е купувањето без прецизна пресметка на реалниот принос. Некој може да купи стан со идеја дека неговата вредност со текот на времето ќе расте и дека во меѓувреме ќе добива кирија. Но за да се утврди дали инвестицијата навистина е успешна, потребно е да се земат предвид и сите трошоци што ги носи сопственоста.

Приходот од издавање е само едната страна на пресметката. Од него треба да се одземат периодите кога станот можеби нема да има закупец, трошоците за одржување и поправки, како и останатите обврски поврзани со имотот. Дури потоа може реално да се процени колкав принос носи вложениот капитал.

Дополнителен ризик е претпоставката дека цените на недвижностите постојано ќе растат. Силниот раст во минатото не претставува гаранција дека истото темпо ќе продолжи и во иднина. Цените можат да стагнираат, а на одредени пазари и да се намалат, поради што купувањето стан исклучиво со очекување дека по неколку години ќе биде значително поскап носи сопствен инвестициски ризик.

Недвижноста има уште една важна карактеристика – бара голем почетен капитал. За купување стан најчесто е потребна значителна сума одеднаш или долгорочно задолжување преку станбен кредит. Кај финансиските инвестиции влезната бариера може да биде многу пониска и вложувањето да започне со далеку помали износи.

Голема разлика постои и во ликвидноста. Ако сопственикот на стан итно има потреба од пари, недвижноста не може секогаш да се продаде за неколку дена. Пронаоѓањето купувач, договарањето на цената и завршувањето на постапката може да траат со месеци.

Кај акциите и дел од инвестициските фондови ситуацијата е поинаква. Финансиската инвестиција вообичаено може многу побрзо да се претвори во пари, а инвеститорот не мора да ја продаде целата своја имотна позиција. Кај станот, на пример, невозможно е да се продаде само една соба затоа што во моментот ви се потребни неколку илјади евра.

Токму тука се појавуваат и берзански тргуваните фондови, познати како ЕТФ. Тие најчесто следат одреден индекс или група финансиски инструменти и со нив може да се тргува на берза слично како со акции. Наместо целиот капитал да биде концентриран во една недвижност, преку различни финансиски инструменти парите можат да бидат распределени меѓу повеќе компании, сектори или пазари.

Тоа не значи дека инвестирањето на берза е без ризик. Цените на акциите можат значително да се менуваат, а во периоди на кризи инвеститорите можат да се соочат и со големи падови на вредноста. Затоа вложувањето пари што можеби ќе бидат потребни за неколку месеци е сосема различна одлука од инвестирањето капитал што може да остане недопрен со години.

Од друга страна, ниту чувањето пари без никакво инвестирање не е целосно без ризик. Инфлацијата постепено ја намалува куповната моќ на парите. Ако цените на производите и услугите растат побрзо од приносот што го носат заштедените средства, со истиот износ по неколку години ќе може да се купи помалку.

Поради тоа, при инвестирањето е важен долгорочниот пристап. Обидот постојано да се погоди идеалниот момент за купување и продавање може да биде тежок дури и за искусните инвеститори. Наместо краткорочните движења да бидат единствен критериум, одлуката треба да биде поврзана со финансиските цели, временскиот период и прифатливото ниво на ризик.

За македонските граѓани дилемата стан или финансиски пазари затоа нема едноставен одговор. Недвижноста нуди физички имот и можност за приход од кирија, но бара многу капитал и тешко се претвора брзо во готовина. Финансиските пазари дозволуваат вложување со помали суми и поголема ликвидност, но нивната вредност може значително да се менува.

Не мора ниту изборот да биде исклучиво едното или другото. Недвижност, заштеда, акции, обврзници и фондови можат да бидат различни делови од пошироко портфолио, во зависност од финансиската состојба и целите на секој инвеститор. Распределувањето на капиталот меѓу различни видови имот истовремено го намалува ризикот целата финансиска иднина да зависи од движењето на една инвестиција.

Затоа пред купувањето стан само затоа што „недвижностите секогаш се исплатат“, најважна е пресметката. Треба да се споредат очекуваниот приход од кирија, сите трошоци, потребниот почетен капитал, ликвидноста и можниот принос со алтернативите што ги нудат финансиските пазари. Станот може да биде добра инвестиција, но самото поседување недвижност не значи автоматски и добра заработка.