Ја нарекуваат „дрво против гладот“: Оваа необична билка може да стане храна на иднината

Оризот, пченицата и пченката со децении се основата врз која почива исхраната на огромен дел од светската популација. Но климатските промени, почестите суши и растечкиот притисок врз земјоделското производство ги принудуваат научниците да бараат алтернативи меѓу културите што досега останувале речиси незабележани надвор од регионите во кои традиционално се одгледуваат.

Една од нив е енсетот, необична билка што припаѓа на семејството на бананите и која понекогаш се нарекува „лажна банана“. Надвор од Етиопија за неа се знае релативно малку, но во оваа африканска земја таа веќе претставува основна храна за повеќе од 20 милиони луѓе. Нејзината отпорност и високата продуктивност сега го привлекуваат вниманието на истражувачите кои бараат култури способни да издржат во сè понепредвидливи климатски услови.

Енсетот може да достигне височина и до десет метри. Иако по изглед потсетува на дрво и на класичната банана, станува збор за огромна тревеста билка која денес речиси исклучиво се одгледува во југозападниот дел на Етиопија.

Најголемата разлика во однос на бананата е начинот на кој се користи за исхрана. Плодовите на енсетот не се јадат, туку храната се добива од псевдостеблото и подземниот дел на растението. Тие се ситнат и се оставаат да ферментираат, по што се добива традиционалната етиопска храна позната како кочо, која потсетува на леб.

При преработката се добива и скробен производ наречен була, кој се користи за подготовка на каши и различни традиционални јадења. Процесот е добро познат во локалните заедници, каде што знаењето за одгледување и обработка на енсетот се пренесува со генерации.

Но она што најмногу ги интересира научниците е неговата продуктивност. Според податоците наведени во истражувањата, околу 60 растенија можат да обезбедат доволно храна за петчлено семејство во текот на цела година. За земјоделска култура што може да издржи тешки услови, таквата продуктивност претставува значајна предност.

Енсетот има уште една карактеристика што го издвојува од многу традиционални земјоделски култури. Тој е повеќегодишен, што значи дека не мора повторно да се сади по секоја сезона, а покажува и добра отпорност на суша и болести. Британскиот биолог Џејмс Борел од Кралските ботанички градини Кју неговата приспособливост ја опишува како исклучителна.

Ваквите карактеристики добиваат поголемо значење во период кога климатските промени го зголемуваат ризикот за производството на храна. Светскиот прехранбен систем во голема мера се потпира на само неколку култури, при што оризот, пченицата и пченката обезбедуваат повеќе од половина од калориите што ги добива човештвото.

Таквата зависност има и своја слабост. Кога огромен дел од производството е концентриран на мал број растенија, сушите, новите болести, штетниците или големите климатски промени можат да предизвикаат последици што се чувствуваат далеку надвор од регионот во кој настанал проблемот. Токму затоа научниците сè повеќе внимание посветуваат на култури што досега немале голема улога во глобалното земјоделство.

Потенцијалот на енсетот не завршува на границите на Етиопија. Истражување објавено во 2021 година, во кое учествувал и Борел, покажало дека ова растение би можело да се одгледува на многу поголема територија во јужна и источна Африка.

Според проценките на истражувачите, сегашната област на одгледување потенцијално би можела да се зголеми за 12 пати. Во такво сценарио, енсетот би можел да обезбедува храна за дополнителни 111,5 милиони луѓе во супсахарска Африка, што го прави особено интересен за региони во кои несигурноста во снабдувањето со храна останува голем проблем.

Истражувачите сметаат дека неговиот потенцијал можеби не е ограничен ниту само на африканскиот континент. Способноста да поднесува различни климатски услови отвора можност за експериментирање со одгледување и во други делови од светот. Интересен показател за неговата приспособливост се појави во 2023 година, кога енсет за првпат процвета во ботаничката градина Кју во Лондон.

Сепак, останува големото прашање – ако растението е толку продуктивно и отпорно, зошто досега не се проширило низ светот како пченката, оризот или компирот? Дел од одговорот лежи во специфичната историја и начинот на кој Етиопија го штити сопственото растително богатство.

Земјата строго го контролира извозот на растителен материјал, меѓу другото и поради опасноста од биопиратство. Дополнителна чувствителност создадоа претходните спорови поврзани со странски патенти за тефот, традиционална етиопска житарка, поради што прашањето за изнесување и комерцијално користење домашни растителни ресурси има особено значење.

Но постои и практичен проблем. Преработката на енсетот бара многу физичка работа и традиционално најголем дел од неа ја извршуваат жените. Етиопските универзитети работат на развој на машини што би можеле да ја олеснат обработката, но таквата механизација сè уште не е широко распространета.

Не може лесно да се преслика ниту знаењето потребно за успешно производство. Локалните заедници со векови развивале техники за одгледување, избор на сорти, берба, обработка и ферментација. Тоа значи дека ширењето на растението во други региони не е едноставно прашање на пренесување семе или саден материјал.

Иронијата е што светскиот научен интерес за енсетот расте токму во период кога дел од земјоделците во Етиопија почнуваат да се откажуваат од него. Истражување од 2025 година, кое опфатило повеќе од 400 земјоделци, покажало дека околу 60 проценти од нив во последните децении ги намалиле површините на кои го одгледуваат ова растение.

Причината е економска. Дел од земјоделците се префрлаат кон пченица, пченка и компир, култури што им изгледаат попривлечни од комерцијален аспект. Поради тоа, Кралските ботанички градини Кју соработуваат со локалните заедници за зачувување на загрозените сорти и за поттикнување на нивното понатамошно одгледување.

Приказната за енсетот на тој начин станува многу поголема од приказна за една необична африканска билка. Таа покажува колку глобалниот систем за производство на храна зависи од мал број култури, додека во различни делови од светот постојат растенија со потенцијал што сè уште не е целосно искористен.

Никој не може да тврди дека една култура сама ќе го реши проблемот со гладот или климатските ризици. Но проценката дека енсетот потенцијално би можел да обезбедува храна за дополнителни 111,5 милиони луѓе покажува зошто научниците му посветуваат сè поголемо внимание. Во свет во кој ќе треба да се произведува повеќе храна во потешки климатски услови, растението што со векови било познато главно во Етиопија би можело да добие многу поголемо значење.