Минимална плата до 1.400 евра: Црна Гора влегува во голем економски експеримент

Црна Гора се подготвува за една од најголемите промени на пазарот на труд во регионот. По реформите започнати со програмата „Европа сега“, земјата најавува нов модел со кој од јануари 2027 година значително ќе се зголемат минималните плати, а истовремено треба дополнително да се намали даночното оптоварување на трудот.

Според најавениот „Евро модел“, минималната нето-плата за работни места за кои е потребно основно или пониско образование треба да достигне 1.000 евра. За работни места со средно образование минималниот износ ќе биде 1.250 евра, додека за оние за кои е потребно високо образование се предвидува најмалку 1.400 евра месечно.

Станува збор за огромен скок во примањата, кој на прв поглед изгледа исклучително поволно за работниците. Но зад високите бројки се отвораат и многу економски прашања – од тоа колку компаниите ќе можат да го издржат растот на трошоците, до тоа како државата ќе ги надомести приходите од намаленото оданочување на трудот.

Црна Гора веќе помина низ голема промена на овој план. Со претходните реформи беше намалено оптоварувањето на платите, а новиот модел треба дополнително да го продолжи тој процес. Намерата е поголем дел од парите што работодавачот ги издвојува за работникот директно да завршуваат во неговата нето-плата.

Логиката на Владата е дека повисоките примања ќе ја зголемат потрошувачката. Доколку граѓаните располагаат со повеќе пари, се очекува поголем промет во продавниците, угостителството и останатите дејности, а дел од изгубените буџетски приходи би требало да се вратат преку поголема наплата на данокот на додадена вредност, акцизите и другите даноци поврзани со потрошувачката.

Но токму тука започнува најголемата неизвесност. Големите компании можеби полесно ќе се приспособат на новите правила, но за малите фирми наглото зголемување на платите може да претставува сериозен финансиски товар.

Работодавачите ќе мора да пронајдат дополнителни средства за платите во период кога дел од компаниите веќе се соочуваат со повисоки цени на енергијата, материјалите и другите трошоци за работење. Затоа претставниците на бизнисот бараат дополнителни објаснувања за тоа како моделот ќе функционира во практика и каков ќе биде неговиот конечен ефект врз компаниите.

Постои и ризик дел од дополнителните пари во економијата да завршат во повисоки цени. Наглото зголемување на расположливиот доход обично ја поттикнува побарувачката, а доколку понудата не може да го следи истиот ритам, може да се создаде дополнителен инфлациски притисок.

Кај Црна Гора постои уште една специфичност. Земјата во голема мера зависи од увозот, па зголемената домашна потрошувачка може да значи и поголемо купување производи од странство. Во таков случај дел од дополнителната потрошувачка нема да остане во домашната економија, туку ќе се претвори во поголем увоз и може да влијае врз дефицитот на тековната сметка.

Токму затоа директното пренесување на црногорскиот модел во Македонија не би било едноставно.

Македонскиот систем на финансирање на пензиското и здравственото осигурување е тесно поврзан со придонесите што се плаќаат врз основа на платите. Радикално намалување или укинување на тие приходи би значело дека државата ќе мора да пронајде друг стабилен извор од кој ќе се финансираат пензиите и здравствените услуги.

Тоа би можело да значи поголемо финансирање директно од државниот буџет, но тогаш се отвора прашањето од каде ќе се обезбедат потребните средства. Поголемата наплата на даноци преку зголемена потрошувачка може да надомести дел од приходите, но не постои автоматска гаранција дека таа ќе биде доволна за покривање на сите обврски.

Дополнителен предизвик би бил ефектот врз останатите плати. Ако минималната плата нагло се зголеми, притисок за раст обично се создава и кај работниците кои веќе заработуваат повеќе од минималниот износ. Во спротивно, би се намалила разликата меѓу платите на работни места со различна сложеност, одговорност и квалификации.

Тоа значи дека за компаниите реалниот трошок може да биде значително поголем од самото зголемување на минималната плата.

Во Македонија минималната плата претставува законски утврден долен праг под кој работодавачот не смее да исплати плата за полно работно време. Останатите плати не се определени со единствен фиксен износ во законите, туку зависат од колективните договори, договорите за вработување, дејноста, сложеноста на работното место и односот меѓу работодавачите и работниците.

Затоа евентуална реформа по примерот на Црна Гора би барала многу поширока промена од едноставна одлука за повисок минималец. Би требало истовремено да се разгледаат придонесите, даноците, финансирањето на пензискиот и здравствениот систем, конкурентноста на компаниите и можните последици врз цените и вработеноста.

Црногорскиот експеримент затоа ќе биде интересен и за останатите земји од регионот. Доколку високите плати доведат до поголема потрошувачка, формализирање на економијата и раст на буџетските приходи без сериозен удар врз компаниите, моделот може да привлече уште поголемо внимание.

Но вистинскиот тест нема да биде само колку пари ќе добиваат работниците на своите сметки. Многу поважно ќе биде дали економијата може долгорочно да ги поддржи тие плати без силен раст на цените, затворање на малите компании или создавање нови дупки во јавните финансии.

Токму од тој одговор ќе зависи дали црногорскиот модел ќе стане пример што другите земји ќе се обидат да го следат или економски експеримент што тешко може да се преслика во држави со поинаква структура на економијата и јавните финансии.