Зошто некои луѓе полесно решаваат сложени проблеми? Одговорот е во две навики

Некои луѓе оставаат впечаток дека сложените прашања ги решаваат без многу напор. Брзо разбираат нова тема, лесно поврзуваат различни информации и умеат да дојдат до логичен заклучок дури и кога проблемот е сложен. На прв поглед изгледа дека станува збор за нешто со кое се родиле. Сепак, психологијата и истражувањата за стекнување експертиза укажуваат дека дел од ваквото однесување може да се развива со текот на времето.

Разликата меѓу луѓето кои се успешни во сложени области и оние на кои им е потешко да се снајдат не секогаш се крие во тоа кој побрзо размислува. Значајна улога има начинот на кој човекот го организира знаењето и колку реално ги препознава границите на она што го знае.

Една од важните навики е новите информации да не се собираат како изолирани факти, туку да се поврзуваат со претходното знаење. Наместо едноставно да запомни што прочитал или слушнал, човекот се обидува да разбере каде се вклопува новата информација и како е поврзана со другите работи што веќе ги знае.

Во психологијата овој начин на организирање често се поврзува со групирање на информации во поголеми смисловни целини. На тој начин, голем број одделни детали можат да се претворат во неколку препознатливи шеми. Искусен лекар, на пример, при разгледување на медицински податоци не мора секој симптом да го обработува како целосно нова информација. Со текот на искуството тој учи да препознава обрасци во кои повеќе детали се поврзани.

Ова е особено важно поради ограничениот капацитет на работната меморија. Кога човек се обидува истовремено да задржи голем број неповрзани информации, значителен дел од неговото внимание се троши само на нивно одржување. Кога информациите се добро организирани и поврзани, менталниот напор може да се насочи кон разбирање, анализа и решавање на проблемот.

Токму затоа, начинот на кој учиме може да биде поважен од количината информации што се обидуваме да ја запомниме. Една едноставна техника е новото знаење да се објасни со сопствени зборови. Кога ќе се обидеме некому јасно да му објасниме како нешто функционира, многу брзо се појавуваат деловите што всушност не ги разбираме доволно добро.

Овој процес може да биде непријатен, бидејќи често открива дека чувството на разбирање не значи нужно и вистинско разбирање. Луѓето лесно можат да помислат дека добро ја познаваат работата на некој систем или појава сè додека не треба детално да објаснат како функционира. Тогаш станува очигледно дека недостигаат важни чекори и врски меѓу информациите.

Втората навика е подеднакво важна, но често погрешно се доживува како знак на слабост. Станува збор за подготвеноста човекот отворено да каже дека нешто не го знае.

Луѓето со развиено критичко размислување не мора да имаат одговор на секое прашање. Напротив, тие полесно прават разлика меѓу она во што се сигурни, она што само го претпоставуваат и она за што немаат доволно информации. Таквата свест за сопствените граници е важен дел од метакогницијата, односно способноста човекот да размислува за сопственото знаење и начинот на кој донесува заклучоци.

Истражувањата покажуваат дека признавањето на границите на знаењето може да влијае и врз довербата што другите ја имаат во некого. Кога експерт или научник јасно кажува што е познато, што не е доволно истражено и каде постои неизвесност, неговите изјави може да делуваат поверодостојно токму затоа што не се претставуваат како непогрешливи.

Кажувањето „не знам“ не значи дека човекот нема знаење. Често значи дека умее правилно да го процени сопственото знаење. Тоа е особено важно во ситуации во кои погрешната сигурност може да доведе до погрешна одлука.

Причината поради која многумина избегнуваат да го признаат незнаењето може да биде стравот дека ќе изгледаат помалку способни пред другите. Луѓето со години градат слика за себе како компетентни и информирани, па признавањето дека немаат одговор понекогаш го доживуваат како закана за тој углед.

Но, обидот да се сокрие празнината во знаењето може да има спротивен ефект. Ако човекот не признае дека нешто не разбира, нема ниту причина да го истражи, да постави дополнително прашање или да побара објаснување. Така незнаењето останува скриено и продолжува да влијае врз неговите заклучоци.

Затоа луѓето кои оставаат впечаток на интелигентни не мора секогаш да бидат оние кои најбрзо одговараат или знаат најмногу факти. Често станува збор за луѓе кои умеат да го поврзат новото знаење со она што веќе го знаат и кои без голема потреба да се докажуваат можат да кажат дека немаат доволно информации.

И двете способности се вештини што можат да се развиваат. Наместо постојано да се обидуваме да знаеме сè, покорисно е да научиме подобро да го организираме она што го знаеме и искрено да ги препознаваме границите на сопственото разбирање. Токму таму често започнува вистинското учење.