Европа размислува за заедничка обврзница: Што добива, а што ризикува Македонија?

Европа повторно ја отвора една од најчувствителните економски теми – дали земјите членки треба заеднички да се задолжуваат за да одговорат на сè поголемите геополитички и економски предизвици. Идејата во последно време добива нов замав, особено поради притисокот од САД и Кина, високите трошоци за одбрана и последиците од војната на Блискиот Исток.

Предлогот што доаѓа од Шпанија оди во насока на заедничко издавање европски долг, односно создавање обврзница на еврозоната. Наместо секоја држава одделно да се задолжува на финансиските пазари, дел од средствата би се обезбедувале преку заеднички европски инструмент. Целта е Европа да добие посилен финансиски механизам и стабилна актива која би можела да има слична улога како американските државни обврзници.

Идејата не е целосно нова. Европската унија веќе направи значаен чекор во оваа насока за време на пандемијата, кога преку заедничко задолжување беше финансиран фондот за закрепнување. Тогаш беше покажано дека земјите членки можат да најдат заеднички јазик кога кризата е доволно голема. Сега, сепак, условите се поинакви, а прашањето е дали привремениот модел може да стане трајна алатка на европската економска политика.

Поддржувачите на заедничкиот долг сметаат дека Европа мора да создаде посилен финансиски пазар доколку сака да биде конкурентна со САД и Кина. Со заедничка обврзница, инвеститорите би добиле голем и ликвиден европски инструмент, а државите би можеле полесно да финансираат стратешки инвестиции во одбрана, енергетика, инфраструктура, технологија и индустрија.

Создавањето европска „безбедна актива“ би можело да има и пошироки последици. Доколку заедничкиот европски долг стане доволно голем и ликвиден, тој би можел да привлече глобални инвеститори и постепено да ја зајакне меѓународната улога на еврото. Европа би добила финансиски инструмент кој би можел да конкурира со американските државни обврзници, барем во одредени сегменти на глобалниот пазар.

Но, токму тука се појавува најголемата политичка пречка. Заедничкото задолжување значи и заедничка одговорност. Тоа отвора прашање дали земјите со посилни јавни финансии треба да гарантираат дел од долгот што се создава и во име на држави со повисока задолженост или поголеми буџетски дефицити.

Германија и други фискално поконзервативни земји традиционално се внимателни кон идејата за трајна заедничка задолженост. Нивниот став е дека секоја држава треба да остане одговорна за сопствените јавни финансии и дека заедничкиот долг може да создаде морален ризик. Со други зборови, постои страв дека државите би можеле да имаат помал мотив да ги контролираат сопствените трошоци доколку знаат дека дел од ризикот го презема целата Унија.

Од друга страна, поддржувачите на идејата сметаат дека Европа веќе се соочува со предизвици кои ниту една земја сама не може ефикасно да ги реши. Потребни се огромни средства за модернизација на инфраструктурата, енергетската транзиција, развојот на вештачката интелигенција, производството на чипови и зајакнувањето на одбранбените капацитети. Во такви услови, според нив, заедничкото задолжување може да биде начин Европа да мобилизира капитал со поголема брзина и во поголем обем.

За Македонија, иако земјата не е членка на Европската унија и не би била директна страна во таквиот механизам, последиците би можеле да бидат значајни. ЕУ е најголемиот економски партнер на Македонија, па секоја промена што влијае врз европскиот раст, инвестициите и финансиските услови има потенцијал да се почувствува и во домашната економија.

Доколку заедничкото задолжување овозможи поголеми европски инвестиции во инфраструктура, енергетика, индустрија и технологија, Македонија би можела индиректно да има корист преку поголема побарувачка за производи, услуги и работна сила од регионот. Дополнителен ефект би можел да дојде преку европските фондови и инфраструктурните проекти поврзани со Западен Балкан.

Особено важен би бил ефектот врз инвестициите. Посилна и финансиски поинтегрирана Европа може да привлече повеќе капитал во регионот, додека подобрата инфраструктурна поврзаност со земјите членки може да ја зголеми атрактивноста на Македонија за компании кои сакаат да произведуваат поблиску до европскиот пазар.

Постои, сепак, и друга страна. Доколку Европа преку заеднички долг започне масовно да финансира големи проекти, побарувачката за капитал на европските пазари може да порасне. Тоа би можело да влијае врз каматните услови и трошоците за финансирање, што е важно и за земјите надвор од еврозоната.

За Македонија затоа клучното прашање не е само дали Европа ќе се задолжува заеднички, туку како земјата ќе се позиционира во новата европска економска архитектура. Доколку Унијата навистина почне да мобилизира стотици милијарди евра за стратешки инвестиции, државите од Западен Балкан ќе имаат интерес да бидат што поблиску до тие финансиски текови.

Заедничкото задолжување може да биде голем чекор кон подлабока европска интеграција, но истовремено носи и сериозни ризици. Европа ќе мора да најде рамнотежа меѓу потребата од заедничко дејствување и одговорноста на секоја држава за сопствените јавни финансии.

Дали овој модел ќе стане трајна европска алатка или ќе остане решение што се активира само во големи кризи, допрва ќе се види. Но, самото враќање на идејата на дневен ред покажува дека економските и геополитичките услови во Европа значително се промениле.

За Македонија, најважната порака е дека одлуките што се носат во Брисел не остануваат само европска приказна. Како економија тесно поврзана со ЕУ, земјата може да почувствува и позитивни и негативни последици од новиот модел на европско финансирање. Ако Европа успее заедничкиот долг да го претвори во мотор за инвестиции, раст и поголема конкурентност, дел од тој импулс би можел да стигне и до македонската економија.