Америка заглави во долгови: Јавниот долг ја проби границата од 40.000 милијарди долари

Американскиот јавен долг ја надмина границата од 40 илјади милијарди долари, достигнувајќи ниво што пред само две децении изгледаше речиси незамисливо. САД денес се соочуваат со целосно поинаква фискална реалност од онаа во 2001 година, кога федералната влада четврта година по ред бележеше буџетски суфицит, а прогнозите укажуваа дека земјата би можела значително да го намали, па дури и речиси да го елиминира долгот.

Наместо тоа, американското задолжување продолжи да расте со забрзано темпо. Во 2008 година долгот достигна 10 илјади милијарди долари, а потоа за помалку од две децении се зголеми за уште 30 илјади милијарди. Со секоја нова економска криза, даночна реформа или голем државен пакет за поттикнување на економијата, товарот врз федералниот буџет стануваше поголем.

Според проценките на Комитетот за одговорен федерален буџет, американската влада оваа фискална година би можела да заврши со дефицит од околу 2,1 илјада милијарди долари. Тоа значи дека Вашингтон и понатаму троши многу повеќе средства отколку што собира преку даноци и други приходи. Во исто време, трошоците за каматите на постојниот долг веќе достигнаа огромни размери и претставуваат околу 15 отсто од целокупната федерална потрошувачка, надминувајќи го износот што државата го издвојува за одбрана.

Еден од клучните фактори зад растот на долгот се даночните намалувања. Мерките воведени за време на администрацијата на Џорџ В. Буш, како и даночните олеснувања од првиот мандат на Доналд Трамп, значително ги намалија приходите на федералната влада. Бидејќи истовремено не дојде до соодветно намалување на државната потрошувачка, разликата мораше да се покрива преку ново задолжување.

Според анализите на Комитетот за одговорен федерален буџет, даночните намалувања се поврзуваат со околу 37 отсто од денешниот американски долг. Сепак, тоа е само еден дел од приказната. Растот на државните расходи е уште еден значаен фактор и се поврзува со околу една третина од задолженоста.

Особено голем притисок врз федералните финансии создаваат програмите за социјална и здравствена заштита. Стареењето на американското население доведе до зголемување на трошоците за Social Security, Medicare и Medicaid, кои заедно апсорбираат огромен дел од федералниот буџет. Намалувањето на овие расходи е политички исклучително тешко бидејќи станува збор за програми од кои зависат милиони граѓани.

Интересно е што растот на американскиот долг не може едноставно да се припише на една политичка партија. Голем дел од законите што довеле до зголемување на задолженоста биле усвоени со поддршка и од републиканците и од демократите. Според анализата, околу 77 отсто од сегашниот долг е поврзан со мерки зад кои застанале двете партии.

Дополнителен удар врз американските јавни финансии дојде со големите економски кризи. Финансиската криза, рецесиите и пандемијата на ковид-19 го натераа Вашингтон да интервенира со огромни финансиски пакети за да ги поддржи домаќинствата, компаниите и целата економија. Таквите мерки помогнаа да се ублажат последиците од кризите, но истовремено значително ја зголемија задолженоста.

Според проценките на Комитетот за одговорен федерален буџет, околу 28 отсто од денешниот долг може да се поврзе со ваквите одговори на економските кризи. Тоа покажува колку силно вонредните околности можат да влијаат врз долгорочната состојба на државниот буџет.

Дополнителен ризик претставуваат и новите фискални мерки. Проценките за законот познат како „One Big Beautiful Bill Act“ укажуваат дека тој би можел да придонесе за дополнително зголемување на американскиот национален долг за повеќе од четири илјади милијарди долари. Доколку таквите проценки се остварат, задолженоста би продолжила да расте и покрај предупредувањата за одржливоста на јавните финансии.

Американската позиција сепак е специфична бидејќи доларот е главна светска резервна валута, а американските државни обврзници имаат централно место на глобалните финансиски пазари. Тоа ѝ овозможува на американската влада полесно да наоѓа купувачи за својот долг и со години да одржува високо ниво на задолжување.

Но, ниту таа предност не значи дека долгот може да расте без ограничување. Колку е поголема задолженоста, толку повеќе пари се потребни за плаќање камати, а со тоа се намалува просторот во буџетот за други приоритети. Ако приходите не растат доволно брзо или ако расходите продолжат да се зголемуваат, притисокот врз американските јавни финансии може дополнително да се засили.

Преминот од буџетски суфицит во 2001 година до повеќе од 40 илјади милијарди долари долг денес е резултат на две децении во кои се насобраа даночни намалувања, зголемена потрошувачка, демографски промени и огромни државни интервенции за време на кризи.

Главното прашање за Вашингтон сега не е само како да продолжи да го финансира долгот, туку како да ја промени траекторијата на американските јавни финансии. Без посериозно усогласување меѓу државните приходи и расходи, историски високата задолженост може да продолжи да расте и да остава сè поголем товар врз идните генерации.