Каде е полесно да се стане богат: Европа нуди сигурност, Америка ја наградува смелоста

Каде е подобро да се биде богат – во Европа или во САД? Прашањето на прв поглед изгледа како едноставна споредба на два економски модели, но зад него се крие многу посложена дилема. Едниот систем повеќе ја нагласува сигурноста, социјалната заштита и помалите економски разлики, додека другиот остава повеќе простор за ризик, претприемништво и создавање огромно лично богатство.

Според економистката и колумнистка на Bloomberg Opinion, Алисон Шрегер, САД и натаму се една од најдобрите средини во светот за човек кој сака сам да изгради големо богатство. Европа, од друга страна, нуди поголема економска сигурност и подобра заштита од големи падови, но истовремено има систем кој го отежнува создавањето ново, огромно богатство.

Разликата може да се види и во тоа кој ги зазема врвовите на богатството.

Во Фиренца постојат семејства кои со векови ја задржуваат својата економска моќ. Некои од најбогатите семејства во градот ја пренесуваат својата имотна позиција низ повеќе генерации, што претставува екстремен, но симболичен пример за европскиот однос кон богатството.

Во САД сликата е поинаква. На врвот многу почесто се појавуваат луѓе кои сами го создале својот капитал, преку основање компании, инвестиции, технологија или претприемачки потфати. Богатството таму почесто се поврзува со економски успех во една генерација, а не само со семејното потекло.

Токму оваа разлика е еден од клучните елементи во споредбата меѓу двата системи. Прашањето не е само колку богатство постои, туку колку е лесно човек кој не е роден богат да стигне до самиот врв.

Интересни податоци за структурата на најбогатите слоеви во САД покажуваат дека во втората половина на 20 век се случила значајна промена. Истражување на двајца економисти покажало дека во 1960-тите жените сочинувале околу половина од најбогатиот дел од населението, додека до крајот на векот нивниот удел се намалил на помалку од една третина.

Едно од можните објаснувања е промената на начинот на кој се создава богатството. Кога имотот главно се наследува, мажите и жените имаат приближно еднакви шанси да се најдат меѓу богатите наследници. Но, кога богатството сè повеќе се создава преку претприемништво, инвестиции и сопствен бизнис, структурата на најбогатите се менува.

САД токму тука имаат една од своите најголеми предности. Ризикот е поголем, но и потенцијалната награда е огромна.

Во Европа, пак, даночните системи во повеќе земји се поставени така што поголем дел од богатството се прераспределува преку државата. Повисоките даноци на доходот и потрошувачката, како и построгите регулативи во делови од економијата, можат да го отежнат брзото акумулирање на капитал.

Тоа има и позитивна страна.

Поголемата даночна прераспределба овозможува посилни системи на социјална заштита, здравство, образование и други јавни услуги. За човек кој не е богат, европскиот модел може да обезбеди поголема сигурност и помал ризик од драматичен економски пад.

Но, истата структура има и друга последица. Ако даноците се повисоки, регулативите се построги, а ризикот од неуспех е поголем во одредени сектори, создавањето огромно лично богатство станува потешко.

Оттука произлегува една интересна парадоксална ситуација. Европа може да биде подобра средина за човек кој сака стабилен живот и пристап до средната класа, додека Америка може да биде подобра за човек кој сака да преземе голем ризик со надеж дека ќе постигне исклучително голем успех.

Сепак, тоа не значи дека европските општества се целосно затворени за економски напредок.

Данска, на пример, покажува дека високото ниво на социјална сигурност не мора автоматски да значи и ниска економска мобилност. Според податоците наведени во анализата, релативно мал дел од предноста во приходите на родителите се пренесува директно на следната генерација, во споредба со САД.

Но, сликата станува поинаква кога ќе се погледне самиот врв на општеството. Кога детето расте во многу богато семејство, шансите тоа богатство да се задржи и во зрелите години остануваат големи. Наследството, контактите и можностите што ги носи семејното богатство можат да создадат предност која е тешко да се надмине.

Тука се отвора и поширокото прашање за тоа што всушност треба да наградува еден економски систем.

Дали е подобро да се создаде општество во кое повеќе луѓе имаат стабилен живот, пристојни приходи и сигурна социјална мрежа? Или е подобро да се создаде систем во кој поединецот може да преземе голем ризик и, ако успее, да стане исклучително богат?

Нема едноставен одговор.

Сè зависи од тоа колку општеството е подготвено да прифати ризик и нееднаквост во замена за можноста за исклучително голема награда.

Американскиот модел е многу потолерантен кон ризикот. Неуспехот може да биде скап, а социјалната сигурност не е толку силна како во голем дел од Европа. Но, токму затоа потенцијалната награда за успешниот претприемач е многу поголема.

Европскиот модел се движи во спротивна насока. Целта е да се намали ризикот од сиромаштија и да се создаде поголема предвидливост. Работниците имаат посилна заштита, а државата презема поголема улога во обезбедувањето услуги и социјални бенефиции.

Тоа може да значи помал број нови милијардери, но и помал број луѓе кои паѓаат во екстремна сиромаштија.

На прв поглед, европскиот пристап може да изгледа како подобар модел. Ако поголем број луѓе можат полесно да стигнат до стабилна средна класа, зошто општеството би сакало систем што создава неколку исклучително богати поединци?

Но, тука се појавува уште една важна страна на американскиот модел.

Иновациите што создадоа огромни богатства често создадоа и производи и услуги од кои корист имаат милиони луѓе. Технолошките компании, новите деловни модели и инвестициите не им донесоа корист само на нивните основачи и инвеститори. Тие променија и начинот на кој живеат обичните граѓани.

Токму затоа богатството на најуспешните претприемачи не може секогаш да се гледа само како сума што му припаѓа на еден човек. Дел од тоа богатство е резултат на создавање производи, компании и услуги кои имаат поширока економска вредност.

Секако, тоа не значи дека американскиот модел е без проблеми. Големите разлики во богатството, високите трошоци за одредени основни услуги и ризикот од економски пад се реални слабости. Европа, пак, има свои проблеми, меѓу кои побавниот раст во одредени сектори, повисоките даноци и потешките услови за брзо создавање нови компании.

На крајот, прашањето можеби не треба да гласи каде е подобро да се биде богат, туку каде е полесно да се стане богат ако не сте родени во богато семејство.

Ако целта е сигурност, стабилен живот и силна социјална заштита, Европа може да има сериозни предности. Ако целта е да се преземе голем ризик и да се создаде огромно богатство преку бизнис или иновација, САД нудат попривлечна средина.

И токму тука лежи суштинската разлика меѓу двата модели. Европа повеќе се обидува да го ограничи падот, додека Америка повеќе го наградува скокот.

Едниот систем нуди поголема сигурност. Другиот нуди поголема можност. А изборот меѓу нив, на крајот, зависи од тоа колку ризик човек е подготвен да прифати за шанса да постигне нешто навистина големо.