ChatGPT под лупа: дали вештачката интелигенција ни го „гаси“ критичкото размислување?

Вештачката интелигенција за само неколку години стана еден од најчесто користените помошници при пишување, учење и работа. Наместо да поминуваат часови во пребарување информации и составување текст, корисниците можат за неколку секунди да добијат предлог, структура или целосен одговор. Но токму оваа леснотија отвора едно непријатно прашање: дали кога машината мисли наместо нас, ние постепено се откажуваме од дел од сопственото размислување?

Едно истражување на истражувачи поврзани со МИТ се обиде да го испита токму ова прашање преку задача што на прв поглед изгледа едноставно – пишување есеј. Учесниците биле поделени во три групи. Едната група користела голем јазичен модел, односно ChatGPT, втората користела интернет-пребарувач, додека третата требало да ја заврши задачата без надворешна помош. Истражувачите ја следеле мозочната активност со електроенцефалографија, односно EEG.

Резултатите покажале значајни разлики меѓу групите. Кај учесниците кои пишувале без никаква алатка била забележана најсилна и најраспространета поврзаност меѓу мозочните мрежи. Кај оние кои користеле пребарувач, ангажираноста била помеѓу двете групи, додека кај учесниците кои користеле ChatGPT била забележана најслаба поврзаност. Авторите го опишуваат ова како намалување на когнитивната ангажираност со зголемувањето на надворешната помош.

Истражувањето не се занимавало само со мозочната активност. Истражувачите ги анализирале и самите есеи, а учесниците биле интервјуирани за нивното чувство на авторство врз текстовите. Кај групата што користела ChatGPT тоа чувство било послабо, а учесниците имале и поголеми тешкотии да цитираат делови од сопствениот текст веднаш по пишувањето.

Интересен бил и дополнителниот дел од експериментот. Во последната сесија дел од учесниците кои претходно користеле ChatGPT морале да ја завршат задачата без помош, додека дел од оние кои работеле самостојно добиле можност да користат јазичен модел. Истражувачите забележале различни промени во мозочната активност и меморијата, што според нив укажува дека начинот на кој ја користиме технологијата може да влијае врз начинот на кој пристапуваме кон задачата.

Сепак, од овие резултати не треба да се извлече заклучок дека ChatGPT автоматски ги прави луѓето помалку интелигентни или неспособни за критичко размислување. И самите автори предупредуваат дека истражувањето е прелиминарно и дека не треба да се користат поедноставени термини како „глупавеење“ или „оштетување на мозокот“.

Една од најважните причини за внимателно толкување е големината на примерокот. Во првите три сесии учествувале 54 лица, а само 18 учествувале и во четвртата. Истражувачите исто така наведуваат дека учесниците биле регрутирани од ограничена географска област и од блиски академски институции, па резултатите не можат автоматски да се применат врз целата популација. Дополнително, истражувањето било фокусирано на пишување есеи и не е јасно дали истите ефекти би се појавиле при други видови задачи.

Особено важно е што трудот сè уште бил објавен како прелиминарен труд, односно пред да помине целосна рецензија од независни научници. Самите истражувачи наведуваат дека заклучоците треба да се третираат внимателно и дека се потребни поголеми и пошироки истражувања.

Но, и покрај ограничувањата, прашањето што го отвора истражувањето е важно. Вештачката интелигенција може да биде исклучително корисна алатка, но постои разлика меѓу тоа да ја користиме за да ни помогне да размислуваме и да ја користиме за целосно да размислува наместо нас.

На пример, студент може да побара од ChatGPT да му помогне да ги организира аргументите, да му укаже на слабостите во неговиот текст или да му постави прашања што ќе го натераат подобро да ја разбере темата. Во таков случај технологијата може да стане продолжение на сопственото размислување. Проблемот може да се појави кога корисникот едноставно ќе го преземе готовиот одговор без да го провери, преиспита или разбере.

Токму критичкото размислување станува особено важно во време кога машински генерираните одговори можат да звучат уверливо дури и кога содржат грешки. Колку повеќе му веруваме на готовиот одговор само затоа што е добро напишан, толку помалку простор оставаме за проверка, сомнеж и сопствена анализа.

Прашањето, затоа, можеби не е дали ChatGPT нè прави помалку критички настроени, туку како го користиме. Истата технологија може да биде пат до побрзо учење, но и начин полека да ја прескокнуваме менталната работа што стои зад вистинското разбирање.

Во следните години токму тоа ќе биде еден од најголемите предизвици на образованието и работата со вештачка интелигенција: да се најде границата меѓу користење паметна алатка и препуштање на сопственото размислување на неа.