Европа го остава јагленот зад себе,а Македонија останува пред тешка енергетска одлука: што ќе биде со РЕК Битола?

Европската енергетика продолжува да се менува, а јагленот, кој со децении беше еден од главните столбови на производството на електрична енергија, сè повеќе ја губи својата улога. Новите податоци на Евростат покажуваат дека уделот на јагленот во производството на електрична енергија во Европската унија во 2025 година паднал на историски минимум од 9,2 проценти.

Од вкупното производство, камениот јаглен учествувал со 3,7 проценти, додека лигнитот обезбедил 5,5 проценти. Во апсолутни бројки, тоа значи околу 105.601 гигават-час електрична енергија од камен јаглен и 154.186 гигават-часови од лигнит.

За споредба, во 1990 година јагленот учествувал со повеќе од една третина од производството на електрична енергија во ЕУ. Камениот јаглен тогаш имал удел од 19,8 проценти, а лигнитот 15,3 проценти. Денес и двата извора се далеку зад обновливите извори, нуклеарната енергија и природниот гас.

Промената не е само статистичка. Во голем дел од Европа јагленот постепено се повлекува од енергетскиот систем, а со тоа се намалува и неговата потрошувачка. Во 2025 година потрошувачката на камен јаглен во ЕУ се проценува на околу 107 милиони тони, додека потрошувачката на лигнит била околу 184 милиони тони. И двете вредности претставуваат историски минимуми.

Некои европски држави веќе целосно прекинаа со користењето одредени видови јаглен за производство на електрична енергија. Португалија престана да користи камен јаглен за производство на струја во 2021 година, додека Словачка го прекина производството на лигнит во 2024 година.

Трендот е јасен: Европа постепено се движи кон енергетски систем во кој јагленот има сè помала улога, а поголемо место добиваат сончевата и ветерната енергија, хидроенергијата и другите нискојаглеродни извори.

Но, додека дел од Европа веќе го затвора поглавјето со јагленот, Македонија се наоѓа во поинаква ситуација. За земјата, прашањето не е само кога ќе се намали употребата на јаглен, туку што ќе го замени РЕК Битола и како ќе се обезбеди доволно домашно производство на електрична енергија.

РЕК Битола со децении е еден од клучните столбови на македонскиот електроенергетски систем. Затоа евентуалното постепено напуштање на јагленот не може да се сведе само на затворање на термоцентралата. Тоа е процес што ги засега вработените, рудниците, локалната економија во Пелагонија, сигурноста на снабдувањето со струја и иднината на целиот регион.

Министерството за енергетика во своите планови РЕК Битола го претставува како објект што треба да стане дел од енергетската транзиција, а не едноставно да исчезне. Во официјалните материјали се нагласува модернизацијата на енергетскиот систем, паралелно со развојот на соларни и ветерни централи и други нови енергетски капацитети.

Токму тука се наоѓа најголемиот предизвик. Ако производството од јаглен се намалува, државата мора навреме да обезбеди замена. Во спротивно, намалувањето на домашното производство може да значи поголема зависност од увоз на електрична енергија, особено во периоди на висока потрошувачка.

Од друга страна, постепеното напуштање на јагленот отвора можност за нова економска активност во регионот. Европските искуства покажуваат дека транзицијата не се однесува само на енергетиката, туку и на преквалификација на работниците, развој на нови бизниси, инвестиции во чиста енергија и создавање нови работни места.

Токму Пелагонија и регионот околу РЕК Битола се препознаваат како области каде што е потребна праведна енергетска транзиција. Европски проекти веќе работат на поддршка на зеленото претприемништво, развој на вештини и подготовка на региони зависни од јаглен за периодот по постепеното намалување на неговата употреба.

Тоа значи дека иднината на РЕК Битола веројатно нема да биде прашање со едноставен одговор. Едната страна е потребата од сигурно и достапно домашно производство на струја, а другата се европските климатски цели и постепеното повлекување од јагленот.

Македонија затоа се наоѓа пред период во кој мора истовремено да ја одржи енергетската стабилност и да го менува начинот на кој произведува електрична енергија. Новите соларни и ветерни централи можат да имаат сè поголема улога, но нивното зголемување мора да биде проследено со инвестиции во мрежата, складирање енергија и други капацитети што ќе овозможат стабилно снабдување.

Европа веќе покажа во која насока се движи. Јагленот од извор што некогаш обезбедуваше повеќе од една третина од европската електрична енергија денес падна на помалку од една десеттина.

За Македонија, вистинското прашање не е дали енергетскиот систем ќе се промени, туку дали ќе биде подготвен за таа промена. А во центарот на таа дилема останува РЕК Битола – постројка која со децении ја обезбедува домашната енергетска сигурност, но која во иднина ќе мора да добие нова улога во системот што постепено се ослободува од јагленот.