Овошјето станува ново економско „злато“: Зошто Македонија не успева да го искористи потенцијалот што го има?

Африка сè повеќе ја претвора земјоделската производство во современа и технолошки напредна индустрија. Боровинки од Зимбабве, авокадо од Кенија, агруми од Јужна Африка и други земјоделски производи освојуваат светски пазари и стануваат важен извор на приходи, работни места и економски раст. Она што е особено интересно е што земјите не се потпираат само на природните услови, туку вложуваат во технологија, логистика, складирање, пакување и организиран настап на странските пазари.

На прв поглед, станува збор за класично земјоделство. Работници го берат овошјето, тоа се сортира и се пакува, а потоа со камиони, авиони или бродови стигнува до потрошувачите во различни делови од светот. Но, зад оваа слика се крие многу посложен економски модел. Современите фарми користат напредни системи за наводнување, следење на временските услови, контрола на квалитетот, сортирање и планирање на производството, со што земјоделството постепено се приближува до начинот на кој функционираат големите индустриски компании.

Токму тука се отвора и прашањето за Македонија. Нашата земја има климатски и природни услови за производство на голем број овошни и земјоделски производи кои можат да бидат конкурентни на европскиот и светскиот пазар. Имаме јаболка, праски, сливи, цреши, вишни, грозје, кајсии, јагоди, боровинки и други производи со кои македонските земјоделци со години се присутни на пазарите. Но, проблемот е што премногу често остануваме на ниво на производство, без доволно развиена стратегија за тоа како производот да стане бренд и како најголемиот дел од додадената вредност да остане кај производителот.

Зимбабве покажува колку брзо може да се промени една земјоделска гранка кога производството ќе се поврзе со извозната стратегија. На фармите во близина на Хараре, боровниците од речиси незначаен извозен производ се претворија во сериозен бизнис насочен кон европските и азиските пазари. Производителите очекуваат годинава да извезат околу 12.000 тони боровинки, додека во 2017 година извозот бил само околу 300 тони. За помалку од една деценија, извозот пораснал приближно 40 пати.

Овој пример покажува дека не е доволно една земја само да има земја погодна за одгледување овошје. Потребни се инвестиции, знаење, технологија и, можеби најважно, добра организација. Боровницата бара внимателно избрани сорти, современи системи за одгледување, заштита на растенијата, контролирано наводнување и прецизно планирање на моментот кога плодот ќе стигне на пазарот.

Производителите не произведуваат едноставно онолку колку што можат. Тие се обидуваат својата стока да ја пласираат во период кога понудата од други големи производители е помала, а цените се поповолни. На тој начин земјоделството станува многу повеќе од традиционално производство. Станува дел од меѓународен бизнис во кој времето, квалитетот, транспортот и пазарот имаат еднакво значење како и самата земја.

Африка во овој процес се обидува да ја намали зависноста од традиционалните суровини. Наместо економиите да зависат само од извозот на минерали, нафта или неколку основни земјоделски производи, дел од земјите се насочуваат кон производство на храна со поголема додадена вредност. Така овошјето станува извозен производ што може да создаде цели синџири на економска активност.

Сличен потенцијал има и Македонија. Прашањето е зошто не успеваме во поголема мера да го претвориме во сериозна извозна индустрија.

Нашата земја веќе има производи кои се препознатливи на регионалните пазари, но најчесто производителот останува најслабата алка во синџирот. Тој го презема најголемиот дел од ризикот поврзан со производството, временските услови, болестите и приносот, а кога ќе дојде време за продажба, често има ограничена преговарачка моќ. Во меѓувреме, најголемиот дел од заработката може да се создаде подоцна, преку откуп, сортирање, пакување, складирање, транспорт и конечниот пласман.

Токму затоа се поставува едно непријатно прашање: дали кај нас најмногу заработуваат оние што го произведуваат овошјето или оние што го купуваат, препродаваат и го носат до крајниот потрошувач?

Во светот моделот постепено се менува. Производителите се поврзуваат, инвестираат во ладилници, пакувални центри, технологии и директни извозни канали. Целта е што поголем дел од вредноста да остане во земјата и да стигне до оние што ја создаваат. Македонија има простор за таков пристап, но за тоа е потребно земјоделството да се гледа како сериозна извозна индустрија, а не само како производство на суровина.

Авокадото, мангото и ананасот се уште еден пример за промените на светскиот пазар. Извозот на тропско овошје од Африка во последната деценија значително порасна, а европскиот пазар е еден од најважните. Кенија и Мароко успеаја да се позиционираат како значајни снабдувачи, покажувајќи дека земјоделството може да се развива кога производителите ќе се поврзат со големи купувачи и ќе ги исполнат строгите стандарди на странските пазари.

Македонија, се разбира, не може да се натпреварува со Африка во производство на тропско овошје. Но, тоа и не е поентата. Нашата предност е во производите кои успеваат во нашите климатски услови и кои веќе имаат традиција на производство. Прашањето е дали можеме да ги произведуваме во доволни количини, со стандарден квалитет и континуирана испорака, за да станеме сигурен партнер за големите европски купувачи.

Јужна Африка покажува како една земјоделска гранка може да прерасне во цела индустрија. Производството и извозот на агруми создадоа мрежа што ги поврзува земјоделците со транспортот, складирањето, пакувањето и меѓународната трговија. Со текот на годините, вложувањата во технологија, истражување и подобра организација го подигнаа секторот на многу повисоко ниво.

И Македонија би можела да оди во таа насока. Не станува збор само за тоа да се произведе повеќе јаболко, праска или цреша, туку да се изгради цел систем околу производот. Тоа значи современи откупни и пакувални центри, ладен синџир, складишта, контрола на квалитет, сертификација, модерна амбалажа, организиран транспорт и директен пристап до големите купувачи.

Без таква инфраструктура, и најдобриот производ може да остане без вистинска вредност. Свежото овошје е особено чувствително на транспортот и времето. Ако производот стои со денови во несоодветни услови, ако нема доволно ладилници или ако транспортот до границата е бавен, дел од неговата вредност може да исчезне уште пред да стигне до странскиот купувач.

Тука повторно се враќаме на Македонија. Имаме земјоделци кои произведуваат квалитетно овошје, но без доволно силна инфраструктура и организиран настап на странските пазари, тие често се принудени да зависат од посредници. Тоа не значи дека трговците немаат важна улога, туку дека системот треба да овозможи поголем дел од додадената вредност да остане кај производителот и во домашната економија.

Светските примери покажуваат и дека технологијата станува сè поважна. На модерните фарми се следи количината на вода, квалитетот на почвата, временските услови и развојот на растенијата. Производителите со помош на дигитални алатки можат подобро да планираат берба, да го следат приносот и да го организираат пласманот.

Во Македонија таквата модернизација би можела да има огромно значење. Наместо производството да зависи само од искуството на земјоделецот и од временските услови, дел од процесот може да се контролира со современи технологии. Тоа може да значи поголем принос, подобар квалитет и помал ризик, но и можност македонските производи полесно да ги исполнат условите на големите европски синџири.

На крајот, најголемиот проблем не е дали Македонија има што да произведува. Има. Проблемот е дали знаеме тоа производство да го претвориме во производ со висока додадена вредност и да го продадеме таму каде што има најголема побарувачка.

Примерот со Перу е особено интересен. Земјата речиси и да немала извоз на боровинки во 2010 година, а само една деценија подоцна станала најголем светски извозник на ова овошје. Тоа не се случило затоа што преку ноќ добила идеални услови, туку затоа што производството било поврзано со инвестиции, технологија, логистика и светскиот пазар.

Токму таков пристап ѝ е потребен и на Македонија. Наместо секоја година да се зборува само за откупната цена, проблемите при пласманот и зависноста од посредниците, потребно е да се размислува како македонското овошје да стане препознатлив производ на европските пазари.

Македонија нема огромни површини како некои африкански или латиноамерикански земји. Но, тоа не значи дека нема потенцијал. Напротив, со паметна специјализација можеме да се насочиме кон производи каде што имаме природна предност, да создадеме препознатлив квалитет и да се бориме за повисока цена наместо само за поголем обем.

Овошјето може да биде многу повеќе од земјоделски производ. Околу една модерна овоштарска индустрија можат да се развијат транспортни компании, ладилници, пакувални центри, преработувачки капацитети, лаборатории, технолошки компании и извозни фирми. Тоа значи нови работни места, поголем извоз и повеќе пари што остануваат во домашната економија.

Светот веќе покажува дека земјоделството може да стане нова форма на индустрија. Африканските земји го користат потенцијалот на овошјето за да создадат нови извозни приказни, додека Перу со боровницата покажа колку брзо еден производ може да се претвори во глобален бренд.

Македонија можеби не треба да бара некоја сосема нова економска приказна. Можеби дел од одговорот веќе расте во нашите овоштарници. Прашањето е само дали ќе останеме земја што произведува овошје по ниска откупна цена или ќе успееме да создадеме систем во кој македонскиот производ ќе стигнува директно до светскиот потрошувач и ќе вреди значително повеќе.

Ако не го направиме тоа, ризикот е повторно да се случува истото: земјоделецот да го преземе најголемиот ризик, а најголемиот дел од заработката да се создава подоцна, во трговијата и дистрибуцијата. Ако, пак, успееме да го поврземе производството со технологија, складирање, преработка, логистика и извоз, овошјето би можело да стане еден од двигателите на македонскиот економски раст.

Не е прашањето дали Македонија може да произведува овошје за светскиот пазар. Прашањето е дали конечно ќе научиме како да заработуваме од него.