Некогаш беа работни места за кои се чекаше ред, денес младите ги одбегнуваат: како се промени цената на „сигурната работа“ во Македонија

Пред неколку децении изборот на професија во Македонија често изгледаше многу поедноставно. Сигурната работа, редовната плата и можноста човек со години да остане во исто претпријатие беа доволна причина едно занимање да се смета за добра животна одлука. Родителите ги советуваа децата да бараат „државна работа“, да најдат стабилно место во фабрика, железница, пошта или некоја голема компанија и постепено да градат кариера.

Денес таквата слика речиси целосно се промени. Дел од занимањата што некогаш носеа престиж и сигурност сега тешко привлекуваат млади работници. Причината не е секогаш платата. Во игра се и работното време, физичкиот напор, можноста за напредување, условите за работа, стресот и фактот што современите работници многу повеќе размислуваат дали една професија ќе им донесе подобра иднина.

Македонскиот пазар на труд во последните години се менува под влијание на иселувањето, недостигот на работници, автоматизацијата и промените во навиките на новите генерации. Официјалните статистички податоци покажуваат дека во последното тримесечје од 2024 година во земјата имало 700.526 вработени и 94.795 невработени, при стапка на невработеност од 11,9 проценти.

Во такви услови, некои професии стануваат сè потешки за пополнување, додека други постепено го губат статусот што некогаш го имале.

Една од најголемите промени се гледа во индустријата. Во времето кога големите фабрики беа центар на економскиот живот во многу македонски градови, работата во производство се сметаше за стабилен избор. Илјадници луѓе го поминуваа најголемиот дел од работниот век во една компанија, а фабриката не била само место за работа, туку и важен дел од животот на целото семејство.

Денес производството изгледа поинаку. Современите фабрики бараат поголема техничка подготвеност, работа со машини и автоматизирани системи, а дел од работните места се поврзани со сменска работа и високи производствени норми. Иако производството и понатаму е важен работодавач, за дел од младите ваквата работа повеќе не е прв избор.

Слична промена се случува и со трговијата. Работата во продавница некогаш имала поинаков ритам и значително повеќе лична комуникација со купувачите. Денес продавачите во големите маркети и трговски синџири често работат во смени, за празници и викенди, со голем број клиенти и со постојан притисок да се исполнат работните задачи. Поради тоа, професијата е многу распространета, но не секогаш привлечна за оние што првпат влегуваат на пазарот на труд.

Посебна приказна се земјоделците. Земјоделството со децении било еден од главните извори на егзистенција за голем број македонски семејства. Денес, сепак, работата на земја е многу понеизвесна. Цените на репроматеријалите, временските услови, откупните цени и конкуренцијата директно влијаат врз приходот. За мал производител една лоша сезона може да значи сериозен финансиски удар.

Сепак, земјоделството не исчезнува. Напротив, модерните производители кои инвестираат во технологија, наводнување, пластеници и подобра организација можат да создадат сериозен бизнис. Разликата е што земјоделството денес сè помалку се гледа како традиционална семејна работа, а сè повеќе како професионален бизнис кој бара знаење и капитал.

И занаетите се интересен пример. Електричари, водоинсталатери, автомеханичари, заварувачи, столари и други мајстори долго време беа сметани за професии кои постепено исчезнуваат. Младите повеќе сакаа факултет, канцеларија и работа пред компјутер отколку алат во рака.

Но пазарот денес испраќа поинаква порака. Квалитетен мајстор се бара, а во многу случаи е тешко да се најде. Недостигот на луѓе со практични вештини создава простор токму старите занаети повторно да станат атрактивни. Она што некогаш се сметало за „работа за која не ти треба факултет“ денес може да биде професија со солиден приход и сопствен бизнис.

Возачите се уште еден пример за професија која не исчезнала, но драматично се променила. Во Македонија транспортот и логистиката имаат важна улога во економијата, а професионалните возачи остануваат потребни. Но работата е далеку од лесна. Долги часови зад воланот, одговорноста за товарот и возилото, патувањата и одвоеноста од семејството се фактори поради кои многу млади не ја гледаат професијата како прв избор.

Железничките и поштенските професии, пак, го носат белегот на едно друго време. Некогаш работата во голем систем значела долгорочна сигурност и јасна професионална патека. Денес вработувањето во ваквите системи повеќе не се доживува автоматски како животна гаранција. Технологијата, промените во организацијата и новите услуги го менуваат начинот на кој функционираат традиционалните професии.

Тоа, сепак, не значи дека старите занимања станале безвредни. Напротив, дел од нив денес може да бидат исклучително важни токму затоа што недостигаат работници. Проблемот е што очекувањата на работниците се сменија.

За една нова генерација, сигурната плата повеќе не е единствениот критериум. Младите почесто гледаат дали има можност за напредување, дали работата нуди подобри услови, дали има флексибилност и дали стекнатите вештини ќе можат да ги користат и на друго место. Токму затоа професијата што некогаш се сметала за „сигурна до пензија“ денес може да изгледа како професионална ќор-сокак.

Истовремено, се појавуваат нови професии кои пред само дваесетина години речиси и да не постоеле. Програмери, специјалисти за дигитален маркетинг, аналитичари на податоци, експерти за сајбер-безбедност и други дигитални професии станаа дел од современиот пазар на труд. Тоа е доказ дека вредноста на едно занимање не е фиксна. Таа се менува со економијата и технологијата.

Официјалните податоци за слободните работни места во Македонија исто така покажуваат дека потребите на работодавачите не се еднакви во сите области. Во четвртото тримесечје од 2024 година стапката на слободни работни места изнесувала 1,93 проценти, а највисока била во секторот за сместување и услуги со храна, со 3,47 проценти. Најголем број слободни места, 2.149, биле регистрирани кај професиите од групата на стручњаци и професионалци.

Тоа покажува дека Македонија има парадоксален проблем. Од една страна има луѓе кои бараат работа, а од друга страна има компании кои не можат лесно да најдат соодветни работници. Значи, проблемот не е само колку работни места постојат, туку и дали луѓето имаат вештини и желба да ги работат токму тие работни места.

Затоа приказната за „старите добри работи“ не е толку едноставна. Некогаш работата се мерела главно според сигурноста. Денес се мери и според приходот, условите, слободното време, можноста за развој и идната вредност на стекнатото искуство.

Некои професии навистина исчезнуваат. Други се трансформираат. Трети, кои долго време беа потценувани, повторно стануваат многу барани. Најголемата промена всушност не се случила во самите професии, туку во очекувањата на луѓето.

И токму затоа работата што некогаш била сон на една генерација, за следната може да биде последен избор. А професијата која денес изгледа непривлечно, утре може повторно да стане една од најбараните на македонскиот пазар на труд.