До 74 години на работа? Европа ја продолжува старосната граница, но кој во Македонија може да издржи толку?

Идејата човек да работи до 70 години, а можеби во иднина и до 74, за многу граѓани во Македонија денес звучи далечно и тешко замисливо. За дел од европските земји, сепак, продолжувањето на работниот век веќе не е само политичка тема, туку долгорочна последица од стареењето на населението, подолгиот животен век и намалувањето на бројот на луѓето кои работат и уплаќаат придонеси.

Најчесто споменуваниот пример е Данска, каде што возраста за пензионирање е поврзана со очекуваниот животен век. Според проекциите на Организацијата за економска соработка и развој, за идните генерации оваа граница би можела да достигне дури 74 години. Високи пензиски граници се очекуваат и во други европски држави, меѓу кои Естонија, Италија, Холандија и Шведска. Тоа не значи дека сите Европејци наскоро ќе мора да работат до 74 години, туку дека дел од пензиските системи веќе се приспособуваат кон фактот дека луѓето живеат подолго.

На ниво на Европската Унија, поместувањето е поумерено, но трендот е ист. Според долгорочните проекции, просечната возраст за редовно пензионирање кај идните генерации би можела постепено да се зголеми. Причината не е желбата државите едноставно да ги задржат луѓето подолго на работа, туку сè потешката финансиска рамнотежа на пензиските системи.

Демографијата тука игра главна улога. Кога населението старее, бројот на пензионери расте, додека бројот на работоспособни луѓе се намалува. Тоа создава притисок врз системите во кои придонесите од вработените се користат за финансирање на пензиите. Ако еден ден има значително помалку работници за поголем број пензионери, државите мора да најдат начин да ја затворат разликата.

Можностите не се многу. Може да се зголемат придонесите, да се издвојуваат повеќе средства од државниот буџет, да се променат условите за пензионирање или да се комбинираат повеќе мерки. Во пракса, токму продолжувањето на работниот век станува една од опциите што сè почесто се разгледуваат.

Но токму тука европската приказна станува многу посложена кога ќе се пренесе во македонски услови.

Во Македонија според важечките правила, мажите стекнуваат право на старосна пензија со наполнети 64 години, додека за жените границата е 62 години, под услов да имаат најмалку 15 години пензиски стаж. Во изминатите години имаше различни предлози и дебати за промена на пензискиот систем и постепено зголемување на старосната граница, но актуелните услови остануваат такви.

Затоа секоја дискусија за пензионирање на 67, 70 или 74 години во Македонија веднаш отвора многу повеќе прашања од самата бројка.

Не е исто да се работи до 70 години во канцеларија и да се поминат четири децении на градилиште. Не е исто за сметководител кој поголем дел од денот го поминува пред компјутер и за работник во производство кој секојдневно крева товар, стои со часови или работи во тешки услови. Разликата е огромна и кај возачите, земјоделците, медицинските работници, продавачите, угостителите и сите оние чија работа е физички или психички исцрпувачка.

Токму затоа продолжувањето на работниот век не може да се сведе само на промена на бројката во закон. Прашањето е дали луѓето навистина можат да останат работоспособни до таа возраст, дали работодавачите ќе бидат подготвени да ги задржуваат постарите работници и дали работните места ќе бидат приспособени за луѓе во седмата деценија од животот.

Постои и уште еден проблем. Не сите работници во Македонија имаат еднакви услови во текот на работниот век. Некој може да има релативно лесна работа и стабилни услови, додека друг поминал децении во тешка физичка работа. Ако за сите се постави иста граница, товарот нема да биде еднаков.

Дополнителна дилема е прашањето на вработувањето на повозрасните. Дури и ако човек сака да работи по 60-тата или 65-тата година, тоа не значи автоматски дека ќе има можност. Работодавачите често бараат помлади кадри, а дел од професиите се менуваат толку брзо што постарите работници можат да се соочат со потреба од дополнителна обука и преквалификација.

Од друга страна, продолжувањето на работниот век има и економска логика. Ако луѓето можат подолго да работат, тие подолго плаќаат придонеси и подоцна почнуваат да ја користат пензијата. Тоа може да го намали притисокот врз пензискиот систем и да помогне во одржувањето на неговата финансиска стабилност.

Но економската логика не е доволна ако не е придружена со реални услови за работа.

Во земја во која дел од работниците и денес се соочуваат со ниски плати, физички напор, прекувремена работа и несигурни услови, идејата дека сите едноставно ќе продолжат да работат уште пет или десет години може да предизвика сериозен отпор. За човек кој едвај ја издржува работата до 60 години, дополнителните години не се статистика, туку многу конкретен товар.

Од друга страна, има и луѓе кои сакаат да продолжат да работат и по исполнувањето на условите за пензија. За нив подолгата активност може да значи дополнителен приход, чувство на корисност, социјална поврзаност и можност подолго да останат активни. Затоа идните реформи веројатно ќе мора да бидат пофлексибилни, наместо едноставно да наметнуваат иста граница за сите.

Европските искуства покажуваат дека пензиската возраст постепено се поместува затоа што стареењето на населението станува еден од најголемите економски предизвици. Македонија не е изолирана од тој процес. И кај нас населението старее, младите луѓе заминуваат, а бројот на работоспособни граѓани е под притисок.

Тоа значи дека прашањето за иднината на пензискиот систем неизбежно ќе се враќа на дневен ред. Прашањето не е само дали пензиската возраст некогаш ќе биде повисока од денешната, туку како ќе изгледа работниот живот на човекот кој треба да стигне до таа возраст.

Можно е иднината да не биде само во едно правило за сите. Дел од луѓето можеби ќе работат подолго, други ќе имаат можност порано да се пензионираат поради природата на работата, а трети постепено ќе го намалуваат работното време пред целосно да се пензионираат. Таквите модели би можеле да бидат пореални од едноставното поместување на границата за сите.

На крајот, бројката 74 можеби звучи најшокантно, но суштината на европската промена е многу подлабока. Прашањето не е само колку години ќе пишуваат во законите, туку колку долго човек може да работи достоинствено, здраво и продуктивно.

За Македонија, затоа, вистинската дилема не е само дали пензијата некогаш ќе биде на 67 или 70 години. Вистинското прашање е дали ќе создадеме услови човек на 65, 68 или 70 години да има работа што навистина може да ја извршува.

Зашто едно е да се продолжи работниот век на хартија. Сосема друго е да се продолжи животот на човекот на работа без да му се скрати квалитетот на животот.