Дали TikTok навистина создава зависност? Еве што покажуваат истражувањата

Кратките видеа на платформите како TikTok, Instagram и YouTube станаа неизбежен дел од секојдневието за милиони луѓе ширум светот. За многумина денот започнува и завршува со бескрајно прелистување содржини, а токму оваа навика сè почесто го привлекува вниманието на научниците, кои се обидуваат да утврдат како ваквиот начин на користење на социјалните мрежи влијае врз мозокот и менталното здравје.

Истражувачи од Универзитетот во Бајројт анализирале 42 научни студии во кои учествувале речиси 30.000 испитаници, главно деца и млади. Нивната анализа покажува дека платформите за кратки видеа функционираат според три клучни принципи. Содржината што му се прикажува на секој корисник е целосно персонализирана, прелистувањето практично нема крај, а секое следно видео е непредвидливо и достапно со едноставно движење на прстот. Токму оваа комбинација ги издвојува современите алгоритми од традиционалните медиуми и создава сосема поинакво корисничко искуство.

Експертите предупредуваат дека овие системи се создадени со една цел – што подолго да го задржат вниманието на корисникот. Аза Раскин од Центарот за хумана технологија во Сан Франциско смета дека алгоритмите претставуваат исклучително софистицирани системи кои постојано учат од навиките на милијарди луѓе и сè попрецизно предвидуваат каква содржина ќе предизвика најголем интерес. Според него, денешната „економија на вниманието“ се темели токму на способноста платформите да го задржат корисникот пред екранот што е можно подолго.

Научниците објаснуваат дека кратките видеа силно го стимулираат ослободувањето на допамин – невротрансмитер кој е поврзан со чувството на задоволство и награда. Психијатарката Ана Лембке од Универзитетот Стенфорд посочува дека ваквата содржина лесно може да создаде циклус на постојана потреба за нови видеа. Според неа, секое следно видео претставува нов стимул кој го поттикнува мозокот повторно да бара чувство на задоволство, а со текот на времето станува сè потешко човек да престане со гледање.

Лембке објаснува дека мозокот постепено се приспособува на честото ослободување допамин, поради што се намалува чувствителноста на рецепторите задолжени за чувството на награда. Како последица, луѓето имаат потреба од сè повеќе стимуланси за да го почувствуваат истото ниво на задоволство. Во такви услови, едноставните активности како читање книга, дружење со пријателите или уживање во природата можат да изгледаат помалку привлечни отколку порано.

Според научникот Бен Рајн, клучната предност на овие алгоритми лежи во нивната способност постојано да експериментираат со интересите на секој корисник. Секое видео претставува нов тест преку кој системот учи што најмногу го задржува вниманието. Со текот на времето алгоритмот станува сè попрецизен, создавајќи речиси целосно персонализирано искуство кое максимално одговара на интересите на поединецот.

Анализата на научниците од Бајројт покажува дека прекумерната употреба на ваквите платформи е поврзана со низа негативни последици. Кај дел од испитаниците биле забележани потешкотии со концентрацијата, намален капацитет на работната меморија, поголема анксиозност, симптоми на депресија, послаба самоконтрола и однесувања слични на зависност.

Сепак, истражувачите предупредуваат дека досегашните научни докази не се доволни за со сигурност да се тврди дека кратките видеа директно предизвикуваат сериозно оштетување на мозокот или екстремни промени во допаминскиот систем. Марлен Ебстер, водечки автор на студијата, смета дека наместо забрани, потребно е младите подобро да разберат како функционира човечкиот мозок и како алгоритмите влијаат врз нивното внимание и навики.

Дополнителен предизвик, според експертите, ќе биде брзиот развој на вештачката интелигенција. Очекувањата се дека идните алгоритми ќе можат во реално време да создаваат или прилагодуваат видеа специјално за секој корисник, што ќе ја направи содржината уште попривлечна и поперсонализирана.

Раскин предупредува дека индустријата која се натпреварува за човечкото внимание допрва ќе се развива и дека генеративната вештачка интелигенција ќе овозможи создавање содржини и дигитални искуства какви што досега не постоеле. Според него, токму ова ќе претставува еден од најголемите предизвици за корисниците, кои во иднина ќе мора уште повнимателно да го контролираат времето што го поминуваат пред екраните и начинот на кој ги користат дигиталните платформи.