Студентски глас: што им недостасува на македонските универзитети за да бидат конкурентни?

Во време кога прашањата за квалитетот на високото образование, заминувањето на младите и нивната конкурентност на европскиот пазар на труд сè почесто се наоѓаат во центарот на јавната дебата, улогата на студентските организации и платформите кои го пренесуваат нивниот глас станува сè позначајна. Овие теми веќе не се само образовни прашања, туку и пошироки општествени предизвици кои директно влијаат врз иднината на државата.

Токму затоа, во ова интервју разговараме со Александар, претставник на Студентарија, која во последните години се етаблира како еден од најважните простори за артикулирање, анализирање и отворање на студентските прашања во земјата. Преку својата активност, платформата успева да ја доближи реалноста на студентите до пошироката јавност и да иницира разговори за теми кои често остануваат недоволно адресирани во институционалните рамки.

Во своето работење, Студентарија не само што информира и поврзува студенти, туку и активно учествува во оформување на јавниот дискурс за високото образование – од квалитетот на студиските програми и условите на универзитетите, до прашањата за вработливост, практична настава и причините поради кои сè поголем број млади размислуваат за студии во странство. Во продолжение, Александар говори за состојбата на високото образование во Македонија, предизвиците со кои се соочуваат студентите денес и можните насоки за подобрување на системот.

Колку лошите меѓународни рангирања реално го одразуваат квалитетот на македонските универзитети?

Меѓународните рангирања несомнено имаат свои методолошки ограничувања и не ја прикажуваат целосната слика за квалитетот на едно високообразовно образование. Тие тешко ги мерат квалитетот на наставата во конкретна студиска програма или посветеноста на одделни професори. Сепак, фактот дека од шесте државни универзитети само Универзитетот „Св. Кирил и Методиј”-Скопје е присутен на некои од поголемите листи – на пример околу 500-то место на QS за Европа, а ниту еден не наоѓа место меѓу 1.000-те најдобри на Шангајска Листа или 2.000 најдобри на листата на CWUR, не може да се отфрли како проста методолошка случајност.

Овие рангирања во голема мера ја вреднуваат научноистражувачката продукција, а токму таму лежи нашиот најголем проблем. Кога државата издвојува само 0,047 проценти од БДП за наука, што е повеќекратно под европскиот просек, неизбежно е тоа да се одрази и врз позиционирањето на универзитетите на меѓународните рангирања. 

Дали дипломата од македонските универзитети има иста тежина на европскиот пазар на труд како дипломите од Словенија, Хрватска или Австрија? 

Ова е прашање кое бара сериозна и темелна анализа за да се одговори одговорно. Искрено, ние како Студентарија немаме спроведено вакво истражување, ниту располагаме со конкретни податоци кои би ни овозможиле да дадеме веродостоен и аргументиран одговор за тоа како се споредуваат дипломите на европскиот пазар на труд. Сметаме дека е поодговорно да признаеме дека ова ја надминува нашата експертиза, отколку да изнесуваме претпоставки кои не се поткрепени со релевантни докази.

Она што можеме да го кажеме е дека формалната споредливост на дипломите е уредена преку европските механизми за признавање на квалификации и Болоњскиот процес. Сепак, прашањето за нивната реална тежина во очите на работодавците зависи од многу фактори – угледот на конкретниот универзитет, студиската програма, практичното искуство на кандидатот, познавањето странски јазици и конкретните потреби на пазарот на труд.

Од комуникацијата што секојдневно ја имаме со студенти, можеме да кажеме дека дипломата сама по себе сè почесто не е единствениот критериум при вработување. Работодавците, особено во меѓународна средина, сè повеќе ги вреднуваат практичните вештини, работното искуство, учеството во проекти, мобилноста и личните компетенции. Тоа не значи дека институцијата е неважна, но дипломата е само еден дел од целокупниот профил на кандидатот.

Затоа сметаме дека наместо да се поставува прашањето дали една диплома е „посилна“ од друга, покорисно е да се анализира како универзитетите ги подготвуваат студентите за пазарот на труд и дали им овозможуваат да стекнат знаења и вештини кои ќе бидат конкурентни и дома и во Европа. Тоа е тема која заслужува посебно истражување и би било вредно да се отвори и во македонски контекст.

Дали денес работодавците повеќе ја вреднуваат формалната диплома или практичните вештини и искуство стекнати за време на студиите?

Врз основа на она што секојдневно го слушаме од студентите, младите дипломци, но и од компаниите со кои соработуваме, впечатокот е дека денес не станува збор за избор помеѓу диплома или практични вештини, туку за нивна комбинација.

Дипломата останува важен доказ за стекнатото формално образование и честопати е првиот услов за аплицирање на одредено работно место. Сепак, сè почесто токму практичните вештини, работното искуство, праксата, волонтерските ангажмани, учеството во проекти и развиените меки вештини се факторите што ја прават разликата при изборот на кандидатите.

Токму затоа, Студентарија заедно со Скопје Сити Мол веќе трета година по ред го организира Саемот за образование и кариера, каде на едно место ги поврзуваме универзитетите, компаниите и младите – средношколци и студенти. Нашата цел е младите не само да добијат информации за студиските програми, туку уште за време на образованието да воспостават контакт со работодавците, да се запознаат со можностите за пракса, вработување и професионален развој, и подобро да разберат што навистина се бара на пазарот на труд.

Веруваме дека токму ваквото поврзување на образованието со реалниот сектор е еден од најдобрите начини младите да ја зголемат својата конкурентност по дипломирањето.

Зошто сè поголем број студенти се одлучуваат за студии во Словенија и други ЕУ држави?

Причините се повеќеслојни, но во основата лежи перцепцијата, честопати оправдана, дека студиите во Европската Унија нудат подобри можности. Се работи за подобра инфраструктура, за пристап до истражувачки проекти и за меѓународно опкружување кое отвора врати по дипломирањето. Словенија е особено индикативен пример, бидејќи станува збор за земја со која нашата држава делела заедничко минато, а која денес издвојува околу една третина повеќе средства за високото образование, како удел од БДП, во споредба со Македонија.

Дополнително, важно е да се разбере дека ова не е случаен процес. Голем број европски држави имаат јасни стратегии за привлекување странски студенти. Тие нудат пониски, а во одредени случаи и бесплатни студии, различни стипендии, студентски поволности и јасни можности за останување и работа по дипломирањето. Словенија, на пример, со години активно се позиционира како привлечна дестинација за студенти од земјите од Западен Балкан, а слични политики спроведуваат и други европски држави. Тоа значи дека младите не се привлекуваат само со квалитетот на образованието, туку и со јасно осмислени национални политики.

Од друга страна, не станува збор само за квалитетот на студиите, туку и за целокупниот студентски стандард и чувството на сигурност во иднината. Кога еден млад човек одлучува каде ќе студира, тој не ја споредува само наставната програма. Ги споредува можностите за пракса, стипендиите, студентскиот живот, перспективите за вработување и квалитетот на животот по дипломирањето.

Затоа, ако сакаме повеќе млади да останат да студираат во Македонија, не е доволно само да ги подобриме универзитетите. Потребна е поширока стратегија која ќе го унапреди студентскиот стандард, ќе понуди повеќе можности за професионален развој и ќе создаде чувство дека младите можат да изградат успешна иднина и дома.

Дали заминувањето претставува „brain drain” или природна европска образовна мобилност?

Искрено, станува збор за двете појави истовремено, и токму тука лежи комплексноста на ова прашање. Образовната мобилност сама по себе е позитивна и природна појава во европскиот контекст. Размената на студенти, стекнувањето искуства во различни системи и враќањето со ново знаење се едни од најголемите придобивки на европската интеграција, и ние како студентска заедница цврсто ја поддржуваме оваа мобилност.

Проблемот настанува кога заминувањето станува еднонасочно, односно кога студентите немаат причина да се вратат. Тогаш мобилноста се претвора во одлив на кадри. Клучот не е во тоа да ги задржиме младите на сила или да го ограничиме нивното заминување, туку да создадеме услови поради кои тие сами ќе посакаат да се вратат, преку квалитетни работни места, можности за научен развој и општество кое ги вреднува нивните компетенции. Затоа, наместо да се прашуваме како да ги спречиме да заминат, треба да се прашаме зошто не сакаат да се вратат.

Како демографските промени и намалениот број студенти влијаат на високото образование?

Демографските промени се една од најзначајните, а често занемарени, реалности на нашиот високообразовен систем. Бројот на студенти во последниве години е намален за над 20 проценти, што има противречни ефекти. Од една страна, тоа навидум ги подобрува одделни показатели, како расходите по студент или соодносот меѓу студенти и наставен кадар. Меѓутоа, тоа подобрување е претежно механичко, бидејќи произлегува од намалувањето на бројот на студенти, а не од стратешко зголемување на вложувањата.

Од друга страна, помалите генерации по бројност претставуваат сериозен предизвик за одржливоста на одделни студиски програми и универзитети, особено за помладите и помалите институции. Ова е момент кој бара сериозно промислување за консолидација и рационализација на системот, наместо одржување на преголема и фрагментирана мрежа на универзитети и програми. Намалениот број студенти не мора да биде само закана, туку и можност системот да се преориентира од квантитет кон квалитет, доколку се искористи разумно.

Што недостасува за македонските универзитети да станат поконкурентни во Европа?

Одговорот не е во изборот меѓу инвестиции, реформи или поврзување со индустријата, туку во нивната комбинација, бидејќи сите три се меѓусебно поврзани. Зголемените инвестиции, особено во науката, се неопходни за подобрување на квалитетот и на меѓународното рангирање. Но, самите пари не се доволни доколку не се придружени со реформи во начинот на финансирање, односно со премин од историски модел кон модел базиран на резултати и перформанси.

Сепак, ако треба да издвоиме една област каде заостануваме најмногу, тоа е поврзувањето со пазарот на труд. Податоците покажуваат дека вработливоста на нашите дипломирани е значително пониска од европскиот просек, што укажува дека проблемот не е само во тоа колку студенти дипломираат, туку колку од нив наоѓаат соодветна работа. Затоа, конкурентноста ќе ја постигнеме единствено преку интегриран пристап, кој истовремено ќе вложува во истражување, ќе ги реформира застарените механизми на финансирање и ќе ги доближи универзитетите до реалните потреби на стопанството и општеството.