Во општество во кое сè уште се водат расправи за тоа каква треба да биде жената, како треба да се однесува и каде е нејзиното место, можеби е време да поставиме едно поинакво прашање: што се случува кога жената ќе одлучи самата да го одреди својот пат? Кога ќе престане да бара одобрување за своите амбиции, кога ќе започне сопствен бизнис, кога ќе управува со своите финансии и кога успехот нема да го доживува како нешто за кое треба да се оправдува? Како жена, верувам дека една од најважните слободи што можеме да ги имаме е правото самостојно да одлучуваме за сопствениот живот. Но таа слобода не е само прашање на личен избор или законски загарантирани права. Таа е тесно поврзана со економската независност, со можноста да заработуваме, да создаваме, да инвестираме и да не зависиме од туѓа дозвола за одлуките што ја одредуваат нашата иднина. Во Македонија денес има жени што водат компании, развиваат сопствени брендови, управуваат со финансии, работат во технологијата, медицината, образованието и во многу други области. Има жени што започнале со малку средства, но со многу знаење, труд и упорност успеале да изградат сопствена деловна приказна. Нивниот успех не е само лична победа, туку доказ дека економијата станува посилна кога способноста, а не полот, одлучува кој ќе добие можност да напредува. Сепак, и покрај напредокот, женската амбиција сè уште не се доживува секогаш на ист начин како машката. Кога мажот е решителен, често го нарекуваме лидер. Кога жената е подеднакво решителна, понекогаш ја опишуваме како премногу амбициозна, строга или тешка за соработка. Кога мажот вложува многу време во кариерата, неговата посветеност може да се смета за доблест. Кога жената го прави истото, неретко се отвора прашањето дали доволно внимание му посветува на семејството. Токму во овие навидум мали разлики се крие голем дел од проблемот. Не секоја пречка за жената во бизнисот е запишана во закон, договор или деловна политика. Некои пречки живеат во очекувањата, коментарите, предрасудите и непишаните правила според кои жената треба да биде успешна, но не премногу самостојна, амбициозна, но не премногу гласна, способна, но доволно скромна за да не ја наруши туѓата претстава за нејзиното место. За мене, финансиската независност на жената не значи дека таа треба да биде богата, да поседува голема компанија или да има импресивна деловна титула. Таа значи да има можност да заработува, да располага со сопствените пари и да носи одлуки без страв дека нејзината егзистенција целосно зависи од волјата на друг човек. Тоа е слободата да избере работа, да започне бизнис, да го продолжи образованието или да напушти средина во која не е почитувана. Една жена што има сопствени приходи не е автоматски ослободена од сите општествени притисоци, но има повеќе можности да одлучува за себе. Финансиската стабилност може да ѝ даде сигурност да одбие неповолни услови, да не прифаќа понижување и да не останува во професионални или лични односи единствено поради економска зависност. Токму затоа женската економска независност не треба да се разгледува само како прашање на кариера, туку и како прашање на достоинство. Не верувам дека успешната жена треба да се натпреварува со мажот за да ја докаже својата вредност. Нејзината слобода не е напад врз неговата улога, ниту нејзината заработка претставува закана за семејството. Напротив, партнерството во кое двајцата имаат право на избор, глас и финансиска сигурност има многу подобра основа за меѓусебна почит отколку односот во кој едниот одлучува, а другиот зависи. Една од најинтересните противречности во нашето општество е што сакаме да гледаме успешни жени, но понекогаш тешко ја прифаќаме слободата што доаѓа со нивниот успех. Ќе ѝ честитаме на жена што отворила компанија, но ќе ја прашаме кој ѝ помогнал. Ќе ја пофалиме за професионалното достигнување, но веднаш ќе се заинтересираме како успева да ги усогласи работата и семејството. Прашања што ретко со ист интензитет им ги поставуваме на успешните мажи. Зад овие навики не мора секогаш да стои свесна намера за дискриминација. Често станува збор за длабоко вкоренети претстави што ги наследуваме и ги повторуваме без да размислиме. Но нивното влијание е реално, бидејќи создаваат чувство дека жената мора постојано да докажува дека заслужува да биде таму каде што стигнала. Успешната деловна жена не треба да биде принудена да избира меѓу почитта како професионалец и прифаќањето како жена. Таа може да биде директорка, претприемачка, мајка, сопруга или да одлучи да не биде ништо од последните две. Нејзиниот професионален успех не треба да се оценува според тоа колку добро се вклопува во туѓите очекувања за приватниот живот. Особено ми пречи претпоставката дека амбициозната жена нужно жртвува нешто што би требало да ѝ биде поважно. Како да постои однапред определена граница до која жената смее да се развива, а потоа треба да застане за да не биде осудувана. Но зошто нејзините соништа би биле помалку важни? Зошто желбата да создаде компанија, да стане финансиски независна или да достигне раководна позиција би барала дополнително оправдување? Кога зборуваме за економски развој на Македонија, најчесто ги спомнуваме инвестициите, продуктивноста, извозот, новите технологии и отворањето работни места. Многу поретко зборуваме за тоа колку економски можности губиме кога жените се обесхрабрени да започнат сопствен бизнис, кога нивните способности се потценуваат или кога семејните и професионалните обврски се распределени нерамномерно. Женското претприемништво не е само прашање на еднаквост. Тоа е економска можност за целата држава. Секоја жена што ќе развие успешна компанија може да создаде нови работни места, да воведе производи и услуги, да придонесе кон локалната економија и да стане пример за следните генерации. Кога на жените им се отвора простор да создаваат, добивката не останува само кај нив. Но за таквиот потенцијал да се развие, не е доволно повремено да организираме настани посветени на женското лидерство или да објавуваме инспиративни приказни за успешни претприемачки. Потребни се реални услови за пристап до финансии, деловна едукација, професионални мрежи, квалитетна грижа за децата и работна средина во која компетентноста има поголема тежина од предрасудите. Особено важна е поддршката за жените надвор од големите економски центри. Во помалите градови, каде што деловните можности можат да бидат поограничени, а традиционалните очекувања посилно присутни, започнувањето сопствен бизнис понекогаш бара дополнителна храброст. Таму една успешна претприемачка може да направи многу повеќе од создавање профит. Таа може да ја промени претставата за тоа што е возможно за девојчињата што растат во истата средина. Секогаш ми е драго кога ќе прочитам приказна за жена што успеала да изгради сопствен бизнис, особено кога нејзиниот пат бил исполнет со предизвици. Но истовремено се прашувам зошто женскиот успех сè уште толку често го претставуваме како нешто необично. Зошто една жена на чело на голема компанија треба да биде изненадување, наместо нормална последица на нејзината способност, образование и работа? Не сакам да живееме во општество во кое успешните жени се слават само како ретки примери на исклучителна храброст. Сакам да живееме во средина во која нивниот успех ќе биде вообичаен, во која девојчињата нема да се прашуваат дали одредена професија е соодветна за нивниот пол и во која амбицијата нема да има машка или женска дефиниција. Тоа не значи дека секоја жена мора да биде претприемачка, директорка или да гради кариера по секоја цена. Слободата ја губи својата смисла ако една општествена обврска само ја замениме со друга. Жената што избира да се посвети на семејството не е помалку вредна од онаа што води компанија, исто како што успешната претприемачка не треба да биде оценувана според тоа дали ги исполнува традиционалните очекувања. Вистинската рамноправност започнува таму каде што изборот е слободен, а не изнуден од економска зависност, страв или притисок. Не е доволно да ѝ кажеме на жената дека може да биде што сака, ако истовремено ја осудуваме кога ќе избере нешто што не се вклопува во нашите очекувања. Мислам дека една од најголемите заблуди е верувањето дека независната жена претставува закана за традиционалните вредности, семејството или авторитетот на мажот. Слободната жена не мора да биде во конфликт со никого. Таа едноставно сака да биде рамноправен учесник во одлуките што го обликуваат нејзиниот живот, без да се чувствува должна да ја намалува сопствената вредност за некој друг да се чувствува поважен. Во деловниот свет ова значи да се почитуваат нејзините идеи, да се оценуваат нејзините резултати и да ѝ се овозможи да напредува според своите способности. Во приватниот живот значи да има право на сопствени ставови, избори и амбиции. А во општеството значи да престанеме да ја третираме женската независност како нешто што треба да се објаснува, оправдува или ограничува. Верувам дека Македонија има потреба од повеќе жени што ќе се осмелат да започнат сопствен бизнис, да преземат раководни позиции, да инвестираат и да создаваат. Но уште повеќе има потреба од средина во која тие нема да мора постојано да докажуваат дека имаат право на таков живот. Вистинскиот напредок нема да го препознаеме само по бројот на успешни претприемачки, туку и по тоа колку природно ќе го прифаќаме нивниот успех. На крајот, не барам општество во кое жените ќе бидат поважни од мажите. Барам општество во кое ниту една жена нема да биде помалку вредна затоа што одлучила да биде самостојна, амбициозна и успешна. Општество во кое нејзината финансиска независност ќе биде предност, а не причина за сомнеж, и во кое нејзината слобода нема да зависи од тоа дали некој друг ја одобрува. Затоа што успешната жена не е само жена што изградила компанија, заработила пари или достигнала висока позиција. Таа е жена што има можност самата да го избере својот пат, да ги прифати сопствените одлуки и да живее со достоинство. А Македонија што ќе им овозможи таква слобода на своите жени ќе биде не само поправедна, туку и економски посилна, посамоуверена и подготвена за иднината. Стојанова М. Навигација на напис Кинески научници развија батерија што издржува над 10.000 полнења и задржува речиси 90 отсто од капацитетот Sony ја враќа легендата Walkman: Култните слушалки од минатото добија модерно издание