Зошто повеќе се восхитуваме на богатството отколку на знаењето?

Во општество во кое скапиот автомобил предизвикува повеќе восхит од научно достигнување, а човек со луксузен часовник привлекува поголемо внимание од професор со децении искуство, неизбежно се поставува едно непријатно прашање: кога богатството стана поважно од знаењето? И уште поважно, што кажува тоа за вредностите според кои ги воспитуваме младите генерации и ја градиме иднината на нашето општество?

Денес не е потребно некој да биде особено образован, талентиран или да има направено нешто корисно за заедницата за да стекне општествено признание. Понекогаш е доволно да покаже скап автомобил, луксузен одмор или животен стил што повеќето луѓе не можат да си го дозволат. Во таква средина, богатството постепено престанува да биде економска категорија и станува мерка за човечка вредност.

Проблемот, се разбира, не е во самото богатство. Нема ништо погрешно во финансискиот успех, особено кога тој е резултат на знаење, работа, иновации и претприемачка храброст. Проблемот започнува во моментот кога престануваме да се интересираме како некој го стекнал богатството и почнуваме да му се восхитуваме единствено затоа што го поседува.

Во Македонија оваа појава има особено интересна општествена димензија. Во средина во која економската сигурност долго време е неизвесна, материјалниот успех лесно станува симбол на моќ, независност и општествено признание. Луѓето што имаат пари често добиваат внимание и почит без оглед на нивните лични квалитети, додека оние што располагаат со знаење, но немаат значително богатство, неретко остануваат незабележани.

Погледнете како функционираат секојдневните разговори. Кога некој ќе купи автомобил од сто илјади евра, информацијата брзо се шири, се коментира и предизвикува љубопитност. Кога млад истражувач ќе објави научен труд, инженер ќе развие корисно решение или наставник ќе постигне извонредни резултати со своите ученици, таквите вести ретко добиваат исто внимание. Не затоа што достигнувањата се помалку значајни, туку затоа што сме научиле полесно да ја препознаваме цената отколку вредноста.

Токму тука се крие една од најголемите противречности на современото општество. Сите декларативно тврдиме дека образованието е важно, дека младите треба да учат и дека знаењето е основа за напредок. Но кога треба да покажеме кому навистина му се восхитуваме, нашето внимание често се насочува кон оние што демонстрираат материјална моќ, а не кон оние што создаваат интелектуална или општествена вредност.

Социјалните мрежи дополнително ја продлабочија оваа промена. На платформите каде што вниманието се мери во секунди, знаењето тешко се натпреварува со луксузот. За да се објасни научно откритие, економски процес или сложен општествен проблем, потребни се време, концентрација и размислување. За да се предизвика восхит со скап автомобил или престој во луксузен хотел, доволни се неколку секунди видео.

Алгоритмите не мора свесно да го потценуваат знаењето за да придонесат кон ваквиот исход. Доволно е да ги наградуваат содржините што предизвикуваат брзи емоционални реакции. Богатството е визуелно, лесно препознатливо и веднаш разбирливо. Знаењето, од друга страна, често е тивко, сложено и не може секогаш да се претвори во атрактивна фотографија.

Последиците стануваат особено сериозни кога ваквите пораки ќе стигнат до младите. Ако едно дете секојдневно гледа дека најголемо внимание добиваат луѓе што демонстрираат луксуз, а ретко слуша за научници, лекари, инженери, писатели и истражувачи, каква претстава ќе изгради за успехот? Дали ќе го поврзува со знаење, труд и создавање или со способноста да поседува и да покажува?

Не е изненадувачки што сè почесто се промовира идејата дека најважно е човек брзо да заработи многу пари. Интернетот е преполн со поединци што продаваат рецепти за финансиска независност, лесно инвестирање и богатство без долгогодишна подготовка. Во таквата приказна, образованието понекогаш се претставува како непотребно губење време, а трпението како слабост на оние што не умеат да ја искористат можноста.

Секако, формалното образование не е единствениот пат до успехот. Постојат успешни претприемачи што не завршиле факултет, како што постојат и високообразовани луѓе што никогаш не постигнале финансиска стабилност. Но од овие примери не произлегува дека знаењето е непотребно. Напротив, успешните претприемачи често поседуваат огромно практично знаење, способност за учење и разбирање на пазарот, дури и кога нивниот образовен пат бил неконвенционален.

Опасноста е во тоа што исклучоците почнуваме да ги претставуваме како правило. Приказната за човек што се збогатил без диплома станува доказ дека образованието нема вредност, додека илјадниците луѓе што благодарение на знаењето изградиле стабилни кариери остануваат надвор од вниманието. Така се создава искривена претстава во која брзиот финансиски успех изгледа поважен од долгорочното стекнување способности.

Постои и една подлабока причина поради која богатството толку лесно предизвикува восхит. Парите се видлив доказ за одреден вид успех, додека знаењето не е секогаш лесно мерливо. Не можеме на прв поглед да процениме колку е добар еден математичар, колку е способен еден хирург или колку е вреден трудот на еден истражувач. Но можеме веднаш да ја препознаеме цената на луксузен автомобил или престижна недвижност.

Поради тоа, материјалните симболи стануваат своевидни кратенки преку кои ги проценуваме луѓето. Наместо да прашаме што знае некој, што создал или како придонесува за заедницата, несвесно го проценуваме според она што го поседува. Ваквата проценка е едноставна, но често погрешна. Богатството може да биде резултат на исклучителни способности, но може да произлезе и од наследство, поволни околности, привилегии или други фактори што немаат директна врска со личната компетентност.

Особено загрижувачки е кога оваа логика се пренесува и во јавниот живот. Човек што стекнал големо богатство понекогаш автоматски се доживува како авторитет за економија, политика, образование, па дури и за прашања што се целосно надвор од неговата стручност. Финансискиот успех му обезбедува влијание, а влијанието создава впечаток дека неговото мислење мора да биде повредно од мислењето на другите.

Но успешен бизнисмен не мора да биде добар познавач на образовната политика, како што успешен спортист не мора да биде авторитет за економски реформи. Секој човек има право на мислење, но експертизата не се пренесува автоматски од една област во друга. Кога го забораваме тоа, ризикуваме јавните дебати да ги претвориме во натпревар на популарност и финансиска моќ, наместо во размена на аргументи и знаење.

Истовремено, општеството испраќа противречни пораки до луѓето од кои најмногу зависи неговата иднина. Од наставниците очекуваме да создаваат образовани генерации, од лекарите да обезбедуваат квалитетна здравствена заштита, а од научниците и инженерите да придонесуваат за развој. Но во јавната хиерархија на престижот, нивниот труд често останува во сенка на оние што располагаат со поголема материјална моќ.

Тука не станува збор за барање сите професии да бидат еднакво платени или за негирање на важноста на претприемништвото. Станува збор за нешто многу поосновно: способноста на едно општество да разликува финансиска успешност од човечка и општествена вредност. Парите можат да бидат показател за економски резултат, но не можат да бидат единствен критериум за почит.

Има и една иронија што ретко ја забележуваме. Најбогатите општества во светот не станале развиени само затоа што имале богати поединци. Нивниот напредок во голема мера се потпира на институции, образование, научни истражувања, технологии и генерации луѓе што вложувале во знаење. Богатството што денес го гледаме често е последица на акумулирано знаење од минатото.

Ако сакаме Македонија да биде земја со повисоки плати, посилни компании и подобар животен стандард, не е доволно само да им се восхитуваме на оние што веќе имаат пари. Потребно е да создадеме средина во која знаењето носи можности, стручноста се почитува, а способноста се наградува. Во спротивно, ќе продолжиме да зборуваме за развој, додека нашите најспособни луѓе ќе бараат признание и можности на друго место.

Промената не започнува со осудување на богатите, туку со преиспитување на сопствените критериуми. Кого го претставуваме како успешен човек? Чии приказни ги споделуваме? За кого разговараме со восхит пред нашите деца? Дали повеќе нè интересира што некој направил или колку заработил?

Нема ништо лошо во желбата за богатство. Финансиската сигурност носи слобода, можности и достоинство, а успешното претприемништво може да создаде работни места и напредок за целата заедница. Но кога богатството станува поважно од начинот на кој е создадено, а луксузот поважен од знаењето што стои зад вистинските достигнувања, општеството постепено ја губи способноста да препознае што навистина го движи напред.

Можеби најголемиот проблем не е што богатите луѓе добиваат премногу внимание, туку што луѓето со знаење добиваат премалку признание. И додека продолжуваме да ја мериме успешноста според автомобилите, становите и банкарските сметки, ризикуваме да создадеме генерации што ќе знаат колку чини сè, но нема да умеат да препознаат колку вреди нешто.

Затоа прашањето не е дали треба да го цениме богатството или знаењето. Вистинското прашање е какво општество сакаме да изградиме: општество во кое најголема почит добива оној што најмногу поседува или општество во кое се вреднува оној што најмногу создава, знае и придонесува?

Бидејќи држава што им се восхитува само на богатите може да произведе многу желби за луксуз. Но држава што го почитува знаењето има многу поголеми шанси да создаде вистинско богатство.

Ангелов М.