Големите попусти кријат и големи ризици: Како онлајн измамниците ги користат потрошувачките навики на граѓаните?

Со приближувањето на ноември и сезоната на големи попусти, интернет-продавниците стануваат сè попривлечни за македонските потрошувачи. Реклами за облека, електроника, обувки, апарати за домаќинство и други производи секојдневно се појавуваат на социјалните мрежи, а дел од нив ветуваат намалувања што достигнуваат и до 80 проценти. Во потрагата по пониски цени, граѓаните сè почесто купуваат преку интернет, но токму зголемениот интерес за онлајн трговијата отвора простор и за различни облици на финансиски измами.

Зад привлечните фотографии, професионално дизајнираните реклами и навидум поволните понуди не секогаш стојат вистински трговци. Измамниците користат сè поубедливи начини за да ја придобијат довербата на купувачите, создавајќи лажни интернет-продавници, профили на социјалните мрежи и страници што визуелно наликуваат на познати продажни платформи. Целта е едноставна – да го убедат потрошувачот да плати за производ што никогаш нема да го добие или да остави банкарски податоци што подоцна можат да бидат злоупотребени.

Најголемиот ризик често се појавува во моментот кога купувачот ќе поверува дека пронашол исклучително добра зделка. Производ што во редовна продажба чини неколку десетици илјади денари одеднаш се нуди по цена што е неколкупати пониска, а рекламата дополнително создава впечаток дека понудата важи само неколку часа. Ваквите пораки не се случајни, бидејќи чувството дека можноста наскоро ќе исчезне може да го поттикне потрошувачот да донесе брза одлука без да направи основна проверка.

Особено погодни за вакви злоупотреби се социјалните мрежи, каде што продажбата често се одвива преку профили што немаат јасно наведени податоци за компанијата. Купувачите гледаат фотографии од производи, коментари од наводно задоволни клиенти и голем број реакции, поради што страницата може да изгледа доверливо. Но позитивните коментари и бројот на следбеници сами по себе не се доказ дека продавачот навистина постои или дека ќе ја исполни нарачката.

Проблемот станува особено сериозен кога продавачот бара целосна уплата однапред. Во такви случаи, купувачот може да остане без парите и без нарачаниот производ, додека профилот преку кој била остварена комуникацијата може да исчезне или да престане да одговара на пораките. Доколку зад продажбата не стои регистрирана фирма со јасни контакт-податоци, можностите за остварување на потрошувачките права дополнително се усложнуваат.

Затоа една од најважните проверки пред интернет-купување е утврдувањето на идентитетот на трговецот. Сериозната интернет-продавница треба да има јасно наведени податоци за фирмата, контакт-телефон, адреса и информации за начинот на плаќање, испораката и враќањето на производите. Отсуството на вакви информации не мора автоматски да значи измама, но претставува доволна причина купувачот да биде повнимателен.

Дополнителна претпазливост е потребна кога продавницата нуди производи од познати брендови по цени што драстично отстапуваат од вообичаените. На пример, доколку мобилен телефон што редовно се продава за 40.000 денари непозната страница го нуди за само 8.000 денари, таквата разлика треба да поттикне сомнеж. Можно е да станува збор за фалсификуван производ, лажна понуда или обид за прибирање платежни податоци.

Но измамите не се ограничени само на непостојни продавници. Сè почесто се користат и интернет-страници што речиси целосно го копираат изгледот на вистински трговски платформи. Логото, боите, распоредот на производите и начинот на плаќање можат да изгледаат идентично, додека разликата се крие во самата интернет-адреса.

Токму затоа потрошувачите треба внимателно да го проверуваат доменот на страницата пред да внесат лични или банкарски податоци. Измамниците понекогаш користат адреси што се разликуваат од оригиналните само по една буква, дополнителен збор или необичен завршеток. Дури и кога страницата има ознака за шифрирана врска, тоа не претставува гаранција дека продавачот е легитимен, бидејќи и лажните интернет-страници можат да користат таква заштита.

Посебна опасност претставуваат таканаречените фишинг-напади, при кои измамниците се претставуваат како познати компании, банки или институции. Наместо директно да продаваат производ, тие испраќаат пораки со цел корисникот сам да ги внесе своите доверливи податоци на лажна интернет-страница.

Еден од најчестите примери се известувањата за наводно неуспешна достава на пакет. Граѓаните добиваат СМС-порака или електронска пошта во која се тврди дека пратката не може да биде испорачана поради неточна адреса, неплатена достава или потреба од дополнителна потврда. Во пораката се наоѓа линк што води до страница на која се бара внесување лични податоци или информации од платежната картичка.

Ваквиот пристап е особено ефикасен во периоди кога голем број граѓани навистина очекуваат пратки. Потрошувач што неодамна нарачал производ преку интернет може полесно да поверува дека пораката е поврзана со неговата нарачка, особено ако во неа се споменува мала дополнителна сума за испорака.

Токму преку такви навидум незначителни плаќања измамниците можат да се обидат да дојдат до податоците од картичката. Откако корисникот ќе ги внесе информациите, тие можат да бидат искористени за неовластени трансакции, зависно од безбедносните механизми на банката и начинот на кој се потврдува плаќањето.

Министерството за внатрешни работи во јануари 2026 година предупреди на зачестени фишинг-напади преку лажни пораки, електронска пошта и интернет-страници. Според тогаш објавените информации, во текот на претходната година биле поднесени повеќе од 50 пријави за измами од овој вид, што покажува дека станува збор за ризик присутен и во Македонија.

Од Националниот центар за одговор на компјутерски инциденти исто така укажуваат на потребата од внимателно постапување со сомнителни интернет-понуди. Особено ризични се линковите што ветуваат неверојатни заштеди, награди или ограничени промоции, а од корисниците бараат веднаш да остават лични податоци или да извршат плаќање.

Проблемот дополнително го усложнува начинот на кој функционира современото интернет-рекламирање. Социјалните мрежи овозможуваат рекламите да бидат насочени кон корисници што претходно покажале интерес за одреден производ, па лажната понуда може да се појави токму во моментот кога потрошувачот активно бара нешто да купи.

Ова создава впечаток дека рекламата е релевантна и дека зад неа стои вистинска продавница. Но самото појавување на платена реклама на позната социјална мрежа не значи дека производот, продавачот или понудата биле проверени во доволна мера за да се исклучи ризикот од измама.

Психолошкиот притисок е уште еден важен дел од ваквите шеми. Пораките дека останале само неколку производи, дека попустот истекува за десет минути или дека стотици луѓе веќе купиле можат да создадат чувство на итност. Наместо рационално да ја спореди цената и да го провери продавачот, потрошувачот се насочува кон што побрзо завршување на нарачката.

Сепак, не секоја реклама со ограничено времетраење или голем попуст е измамничка. Ваквите маркетиншки техники ги користат и легитимни трговци, но стануваат сомнителни кога се комбинираат со непроверлив продавач, невообичаено ниска цена и барање за итно плаќање.

Покрај ризикот од директна измама, купувачите треба да внимаваат и на начинот на кој се претставуваат попустите. Производ што е означен како намален за 70 проценти не мора навистина да биде толку поевтин од неговата вообичаена пазарна цена. Понекогаш рекламираното намалување се пресметува во однос на претходно прикажана повисока цена, што може да создаде погрешен впечаток за вистинската заштеда.

Затоа споредувањето на понудите кај повеќе трговци останува еден од наједноставните начини да се процени дали одреден производ навистина се продава поволно. Особено кај електрониката, апаратите за домаќинство и поскапите производи, разликите во цените можат да бидат значителни, но не секогаш поради вистински попуст.

Важна е и конечната сума што купувачот треба да ја плати. Производ што на прв поглед изгледа евтин може да стане значително поскап кога ќе се додадат трошоците за испорака, дополнителните надоместоци и евентуалните увозни давачки. Ова е особено важно при нарачување од странски интернет-продавници, каде што условите за достава и враќање можат да бидат различни.

Посебно внимание треба да се посвети на безбедноста на платежните картички. При вообичаено интернет-плаќање не треба да се внесува ПИН-кодот што се користи на банкомат или продажен терминал, ниту пак да се споделуваат лозинки и кодови за потврда преку пораки или телефонски разговори со непознати лица.

Банките користат различни механизми за заштита на интернет-трансакциите, вклучително и дополнителна потврда преку мобилни апликации или еднократни кодови. Но овие мерки можат да бидат злоупотребени доколку корисникот, доведен во заблуда, сам одобри трансакција што не ја препознава или ги сподели безбедносните информации со измамник.

Поради тоа, секое барање за потврда на плаќање треба внимателно да се прочита. Доколку износот, примачот или причината за трансакцијата не одговараат на купувањето што корисникот го прави, постапката треба да се прекине додека не се утврди за што станува збор.

Кога постои сомнеж дека податоците од картичката се компромитирани, брзата реакција е особено важна. Купувачот треба веднаш да ја контактира својата банка, да побара блокирање или замена на картичката кога е потребно и да ги провери последните трансакции. Доколку има индиции за измама, случајот треба да се пријави и во полиција.

За дополнителна заштита, корисно е потрошувачите да ги следат известувањата за плаќања, да користат силни и различни лозинки и да избегнуваат внесување платежни информации преку линкови добиени во неочекувани пораки. Кога се очекува пратка, нејзиниот статус е побезбедно да се провери преку официјалната страница или апликација на доставувачот, наместо преку непознат линк.

Развојот на електронската трговија носи бројни предности за македонските потрошувачи. Купувањето преку интернет овозможува поголем избор, полесно споредување на цените и пристап до производи што не се секогаш достапни во физичките продавници. Но истовремено бара поголема дигитална писменост и внимателност при споделувањето лични и финансиски информации.

Со приближувањето на големите ноемвриски распродажби и празничната сезона, бројот на реклами и примамливи понуди дополнително ќе се зголемува. За потрошувачите тоа може да биде можност да заштедат, но и период во кој измамниците ќе се обидуваат да ја искористат брзината со која луѓето донесуваат одлуки.

Најголемата опасност не е самото купување преку интернет, туку довербата што понекогаш се дава без доволна проверка. Професионалниот изглед на страницата, големиот попуст и позитивните коментари не се гаранција дека зад понудата стои сигурен продавач.

Во време кога нарачката може да се заврши за помалку од една минута, неколку дополнителни минути за проверка можат да направат голема разлика. Вистинската заштеда не е само во тоа производот да се купи по пониска цена, туку парите и личните податоци да останат безбедни и по завршувањето на купувањето.