Македонија има сè поголем проблем со квалификуваниот кадар: Работни места има, но кој ќе ги пополни?

Македонскиот пазар на трудот се соочува со сè поизразен парадокс. Додека дел од граѓаните и понатаму тешко доаѓаат до стабилно и добро платено работно место, голем број компании не успеваат да најдат луѓе за позиции што со месеци остануваат непополнети. Недостигаат мајстори, електричари, водоинсталатери, возачи, готвачи, келнери и производствени работници, а проблемот постепено се проширува и во други стопански дејности.

Она што некогаш се сметаше за привремен недостиг на одредени професии денес прераснува во сериозен предизвик за домашната економија. Компаниите објавуваат огласи, ги зголемуваат понудените плати и се обидуваат да привлечат кандидати преку препораки, но сè почесто се соочуваат со истата пречка – нема доволно луѓе со потребните квалификации и искуство.

Според податоците на Државниот завод за статистика, во второто тримесечје од 2026 година во Македонија биле регистрирани 10.697 слободни работни места. Оваа бројка ја покажува потребата од дополнителна работна сила, но и неусогласеноста меѓу она што го бараат работодавачите и квалификациите, очекувањата и можностите на луѓето што бараат работа.

Највисока стапка на слободни работни места е забележана во угостителството, каде што достигнала 6,23 проценти. Токму овој сектор е меѓу најпогодените од недостигот на кадар, особено во периодите кога туристичката активност се зголемува и потребата од дополнителни работници станува најизразена.

Хотелите, рестораните и другите угостителски објекти во Охрид, Струга и останатите туристички места се соочуваат со потешкотии при ангажирањето келнери, готвачи, шанкери и собари. Во исто време, дел од македонските работници избираат сезонска работа во Хрватска, Словенија и други европски земји, каде што очекуваат повисоки примања и поповолни услови.

За работниците, одлуката каде ќе се вработат не зависи само од висината на основната плата. Важни се и работното време, слободните денови, сместувањето, дополнителните надоместоци и односот на работодавачот кон вработените. Во дејностите во кои работата е физички напорна или подразбира долги смени, овие услови можат да бидат пресудни.

Недостигот од кадар е особено видлив и во градежништвото, каде што искусните работници стануваат сè потешко достапни. Градежните компании имаат потреба од ѕидари, армирачи, тесари, заварувачи, електричари, водоинсталатери и ракувачи со градежна механизација, но не секогаш успеваат да обезбедат доволен број луѓе за навремено извршување на проектите.

Проблемот дополнително се усложнува поради заминувањето на квалификуваните работници во странство. Земјите од Западна Европа нудат поголеми пазари на трудот и често повисоки примања, што ги прави привлечни за луѓето што веќе имаат стекнато занает и повеќегодишно искуство.

За домашните компании, губењето искусен работник не значи само потреба од ново вработување. Со неговото заминување се губат и практични знаења, работни навики и вештини што се стекнуваат со години, а не можат брзо да се надоместат преку кратка обука.

Особено загрижувачка е состојбата со традиционалните занаети. Автомеханичари, бравари, месари, заварувачи, водоинсталатери и електричари се професии што остануваат неопходни за функционирањето на секојдневниот живот и стопанството, но интересот за нив не секогаш ги следи потребите на пазарот.

Со години, голем дел од младите беа насочувани кон високо образование, административни професии и канцелариски работни места. Иако образованието останува важен предуслов за економски развој, недоволното внимание кон стручните занимања придонесе за создавање нерамнотежа меѓу образовниот систем и реалните потреби на компаниите.

Денес, еден искусен мајстор може да има поголем избор на работни ангажмани од кандидат со формално високо образование во област каде што понудата на работници е поголема од побарувачката. Тоа не значи дека сите занаетчии автоматски заработуваат високи плати, туку дека нивните практични вештини стануваат сè повредни на пазарот.

Недостигот не е ограничен само на градежништвото и угостителството. Работодавачите бараат и продавачи, магационери, возачи, работници во производството и луѓе што можат да управуваат со машини и опрема. Кај дел од овие позиции, проблемот не е толку во недостигот на кандидати, колку во недоволното искуство или во неусогласеноста меѓу понудените услови и очекувањата на работниците.

Токму затоа бројот на невработени лица не може едноставно да се спореди со бројот на слободни работни места. Човек што бара административна работа не може веднаш да стане квалификуван заварувач, исто како што работник без соодветна обука не може да преземе одговорност за сложени електрични инсталации или управување со индустриска машина.

Потребни се време, практична настава и вложувања во стекнување нови вештини. За компаниите, тоа подразбира дополнителни трошоци, но и подготвеност да вработуваат луѓе што сè уште немаат целосно искуство и постепено да ги оспособуваат за конкретните работни задачи.

Сепак, дел од работодавачите очекуваат кандидатите уште од првиот ден да располагаат со сите потребни знаења. Ваквиот пристап дополнително го ограничува изборот на работници, особено во дејностите каде што бројот на искусни професионалци веќе е значително намален.

Во исто време, прашањето за платите останува една од најчувствителните теми. Работодавачите предупредуваат дека нема доволно работници, додека синдикалните претставници со години укажуваат дека ниските примања и неповолните услови се меѓу причините поради кои луѓето ја напуштаат земјата.

Особено во градежништвото, каде што работата често се извршува на отворено, во тешки временски услови и со зголемен физички напор, платата мора да биде доволно привлечна за да ја оправда тежината и одговорноста на професијата. Во спротивно, работниците со искуство имаат дополнителен мотив да бараат подобри можности во странство.

Ова отвора и поширока економска дилема. Ако компаниите немаат доволно средства за значително зголемување на платите, тешко можат да се натпреваруваат со странските работодавачи. Но ако не успеат да ги задржат работниците, ризикуваат да изгубат дел од производствените капацитети, да ги продолжат роковите и да одбиваат нови деловни ангажмани.

Посебно ранливи се малите и средните претпријатија. За голема компанија, заминувањето на неколку работници може да претставува организациски проблем, но за мала фирма што се потпира на неколку искусни мајстори, губењето само еден од нив може сериозно да го наруши секојдневното работење.

Малите работодавачи често немаат можност да понудат високи плати, дополнителни бонуси или организирани програми за обука. Поради тоа, конкуренцијата за квалификуван кадар станува нерамноправна, а дел од фирмите се принудени да го ограничуваат обемот на работа.

Како одговор на недостигот од домашни работници, сè поголем број компании се свртуваат кон ангажирање странска работна сила. Работници од Турција, Бангладеш, Непал, Индија и други земји стануваат дел од македонскиот пазар на трудот, особено во дејностите каде што потребата од дополнителен кадар е најизразена.

За 2026 година, квотата за работно ангажирање странци е зголемена од 10.000 на 13.000 лица. Оваа одлука ја одразува потребата на стопанството да обезбеди дополнителни работници, но истовремено покажува дека домашниот пазар не успева целосно да одговори на побарувачката.

Според податоците на Агенцијата за вработување, од почетокот на годината до 19 август биле издадени 1.837 мислења во постапки за ангажирање работници од Бангладеш, 1.257 за работници од Турција и 787 за работници од Непал. Меѓу земјите од кои се бара работна сила се и Индија и Пакистан.

Важно е да се нагласи дека овие бројки се однесуваат на издадени мислења во административните постапки, а не на ист број лица што веќе се вработиле во Македонија. Сепак, тие јасно го покажуваат интересот на компаниите за обезбедување работници надвор од домашниот пазар.

Ангажирањето странски работници може да придонесе за пополнување на дел од празните позиции, особено таму каде што недостигот е непосреден и го загрозува работењето. Но тоа отвора и нови прашања поврзани со сместувањето, јазичните бариери, работните услови и интеграцијата на луѓето што доаѓаат од различни земји.

Истовремено, странската работна сила не може целосно да го реши недостигот од високо квалификувани занаетчии. За одредени професии се потребни специфични знаења, сертификати и искуство што не можат едноставно да се заменат со зголемување на бројот на работници.

Затоа долгорочното решение бара поголема поврзаност меѓу образованието и стопанството. Стручните училишта, практичната настава и програмите за преквалификација можат да имаат значајна улога во создавањето нови генерации работници што ќе располагаат со вештини потребни на домашниот пазар.

Но образованието само по себе не е доволно. Доколку младите по завршувањето на обуката добијат понуда за работа со ниска плата и неповолни услови, постои ризик стекнатите вештини повторно да бидат искористени надвор од Македонија.

Поради тоа, задржувањето на работниците мора да стане подеднакво важна цел како и нивното оспособување. Подобрите примања, можностите за напредување, безбедните работни услови и почитувањето на работничките права можат да придонесат квалификуваниот кадар да гледа поголема перспектива во домашната економија.

Недостигот од работници има последици и за граѓаните што не се директно поврзани со пазарот на трудот. Кога нема доволно мајстори, градежни работници или сервисери, услугите можат да станат поскапи, а времето на чекање подолго. Слични проблеми можат да се појават и во угостителството, транспортот и другите услужни дејности.

Во поширока смисла, недостигот од квалификуван кадар може да го ограничи економскиот раст. Компанија што има нарачки, опрема и финансиски средства, но нема луѓе што ќе ја завршат работата, не може целосно да го искористи својот потенцијал.

Состојбата покажува дека Македонија се соочува со проблем што не може да се реши само со објавување повеќе огласи или со зголемување на квотите за странски работници. Потребна е долгорочна политика што ќе ги поврзе образованието, платите, продуктивноста и потребите на стопанството.

Во меѓувреме, професиите што со години беа потценувани добиваат ново економско значење. Добар електричар, водоинсталатер, заварувач или автомеханичар денес претставува кадар за кој компаниите мораат сè посериозно да се натпреваруваат.

Македонската економија влегува во период во кој располагањето со капитал и опрема веќе не е доволна гаранција за успешно работење. Сè поважно станува дали компаниите можат да обезбедат луѓе што ќе ги реализираат нивните планови.

Додека огласите за работа се повторуваат, а дел од квалификуваните работници продолжуваат да ја бараат својата иднина во странство, пред домашното стопанство останува суштинското прашање: како Македонија да создаде услови во кои работниците ќе сакаат да останат, наместо недостигот постојано да го надоместува со нови работници од странство?