Турција сака да ја контролира нафтената рута кон Европа: Зад големите енергетски планови стојат милијарди и геополитичко влијание

Турција сака да ја претвори својата географска положба во една од најмоќните алатки на регионалната политика. Додека војната со Иран го нарушува снабдувањето со нафта преку Ормускиот Теснец, Анкара гледа можност да стане главен транспортен коридор за енергентите од Блискиот Исток кон Европа. Во прашање не се само милијарди долари од транзитни надоместоци, туку и влијание врз земјите што произведуваат нафта и оние што зависат од нејзиниот увоз.

Во средиштето на турските амбиции е пристанишниот град Џејхан, на брегот на Средоземното Море. Турскиот министер за енергетика Алпарслан Бајрактар на 5 октомври најави планови за значително проширување на транспортните капацитети, со цел преку Турција да поминуваат до 2,5 милиони барели ирачка нафта дневно. Џејхан, според неговата визија, треба да прерасне во глобален енергетски центар и сериозна алтернатива на нестабилните поморски правци.

Причината за ваквите амбиции е јасна. Ормускиот Теснец, низ кој во 2025 година минувале приближно 20 милиони барели нафта дневно, е една од најчувствителните точки на светската енергетска трговија. Од почетокот на војната со Иран на 28 февруари, транспортот низ овој премин е сериозно ограничен, а производителите на нафта се соочуваат со огромни тешкотии при испораката на своите производи.

Постојните алтернативи не се доволни за да ги заменат количините што вообичаено минуваат низ Ормускиот Теснец. Саудиска Арабија има нафтовод што води кон Црвеното Море, но и тој е изложен на безбедносни ризици. Кувајт, пак, нема сопствен извозен правец што целосно го заобиколува теснецот.

Најтешко е погоден Ирак, земја чиј државен буџет речиси целосно зависи од нафтените приходи. Според регионалните економски анализи, продажбата на нафта обезбедува средства за повеќе од 90 проценти од државната потрошувачка. Пред војната, Ирак преку пристаништето Басра извезувал околу 3,6 милиони барели дневно, но до јуни извозот се намалил на приближно 870.000 барели.

За Багдад, ваквиот пад не е само трговски проблем, туку директна закана за јавните финансии. Земјата мора да обезбеди алтернативен пат до меѓународните пазари, а еден од ретките расположливи правци е нафтоводот што ги поврзува ирачките нафтени полиња со турскиот Џејхан.

Токму оваа зависност ѝ дава на Анкара силна преговарачка позиција. Турција располага со инфраструктура што на Ирак му е неопходна, а во замена сака многу повеќе од обични надоместоци за транспорт.

Во јули истече договорот од 1973 година со кој беше регулирано функционирањето на нафтоводот меѓу двете држави. Наместо да ги продолжи старите услови, Турција отвори простор за нови преговори, а страните постигнаа привремена едногодишна спогодба за транспортот да продолжи додека се договара долгорочната соработка.

Барањата на Анкара се амбициозни. Турција сака постојниот нафтовод да работи со полниот капацитет од околу 1,5 милиони барели дневно, а во иднина преку него да се транспортира и нафта од други земји во Персискиот Залив. Истовремено предлага изградба на гасовод за катарски природен гас и поголемо учество на својата државна компанија TPAO во ирачките нафтени наоѓалишта.

Посебно внимание е насочено кон Киркук, еден од најважните нафтени региони во Ирак. Турција сака да обезбеди поголемо економско присуство во производството, но и право преку истата инфраструктура да транспортира сопствена нафта.

Во преговорите се вклучени и старите правни спорови. Меѓу нив е арбитражното побарување од приближно 1,5 милијарди долари поврзано со претходниот транспорт на нафта од ирачкиот курдски регион. Анкара сака овие прашања да бидат решени во рамките на новиот договор.

Според процените на Бајрактар, годишната вредност на нафтата и природниот гас што потенцијално би се транспортирале преку турската инфраструктура може да достигне околу 80 милијарди долари. Тоа не претставува директна заработка за Турција, туку вредност на енергентите што би поминувале низ нејзината територија. Сепак, транзитните надоместоци, дополнителните инвестиции и контролата врз транспортот би можеле да донесат значителни економски придобивки.

Најголемата добивка, сепак, би била политичка. Држава низ која поминуваат клучни енергетски правци добива поголема тежина во преговорите со производителите и потрошувачите. Колку повеќе земји зависат од нејзината инфраструктура, толку поголемо станува нејзиното влијание.

Ирак има ограничен простор за маневрирање. Одбивањето на турските барања би можело да го отежне обезбедувањето стабилен извоз, додека нивното прифаќање би ја зголемило долгорочната зависност од Анкара. Затоа преговорите не се однесуваат само на цената на транспортот, туку и на идната распределба на економската моќ меѓу двете држави.

Турција веќе има искуство со ваква политика. Во претходните преговори за транспорт на касписки природен гас кон Европа, Анкара ја користеше својата транзитна положба за да бара поволни услови за снабдување и дополнителни економски придобивки.

Сега вниманието повторно е насочено кон Каспискиот Регион. Централноазиските земји бараат начини да ја намалат зависноста од транспортните правци преку Русија, додека Европа се обидува да обезбеди што повеќе различни извори на енергенти.

Џејхан веќе е крајна точка на нафтоводот Баку–Тбилиси–Џејхан, преку кој азербејџанската нафта стигнува до Средоземното Море. Анкара сака оваа мрежа дополнително да се прошири, а турскиот министер за енергетика отворено зборува и за можноста природниот гас од Туркменистан да се транспортира кон Европа преку Турција.

Доколку овие планови се реализираат, Анкара би можела да контролира важен дел од енергетските врски меѓу Блискиот Исток, Централна Азија и европските пазари. Тоа би ѝ донело долгорочна предност во односите со Брисел, но и со државите што бараат сигурен пристап до европските потрошувачи.

За Европа, ваквиот развој има две страни. Новите транспортни коридори можат да ја намалат зависноста од нестабилните поморски правци и да ја подобрат сигурноста на снабдувањето. Но истовремено постои ризик една зависност да биде заменета со друга, доколку премногу енергетски текови се концентрираат во рацете на еден транзитен партнер.

Во меѓувреме, Турција се подготвува да се претстави и во сосема поинаква улога. На 9 ноември, во Анталија, според најавениот распоред, треба да започне климатската конференција COP31, на која земјата ќе настојува да ги истакне своите достигнувања во развојот на обновливите извори на енергија.

Турските резултати во оваа област не се занемарливи. Според истражувачкиот центар Ember, ветерот и сонцето обезбедиле околу 22 проценти од производството на електрична енергија во 2025 година. Истовремено биле додадени рекордни 6,5 гигавати нови капацитети, а националната цел е до 2035 година вкупната инсталирана моќност од овие извори да достигне 120 гигавати.

Но зад зелените амбиции стои и поинаква енергетска реалност. Јагленот и понатаму обезбедува приближно една третина од електричната енергија во земјата, додека државната компанија TPAO планира значително зголемување на производството на природен гас.

Според анализа на Global Witness, заснована на податоци од Rystad Energy, турското државно производство на гас би можело речиси тројно да се зголеми до 2035 година. Од кандидатурата за домаќин на климатската конференција, TPAO потпишала најмалку 11 договори поврзани со нафта и гас, вклучително и договор со BP во Ирак.

Истовремено, емисиите на стакленички гасови во Турција продолжуваат да растат. Податоците од истражувачкиот центар на Европската комисија покажуваат зголемување од 4,2 проценти во 2025 година, што е највисок раст меѓу 16-те големи земји емитери опфатени со споредбата.

Турција има поставено цел да постигне нето нулта емисија до 2053 година, но нејзините климатски планови предвидуваат емисиите да достигнат 643 милиони метрички тони до 2035 година, наспроти сегашното ниво од околу 611 милиони тони. Со други зборови, земјата планира енергетска транзиција, но остава простор за натамошен раст на емисиите во следната деценија.

Оваа противречност станува особено видлива во пресрет на климатската конференција. Додека Анкара ќе зборува за обновлива енергија и намалување на емисиите, нејзината економска стратегија предвидува поголема улога во транспортот и производството на фосилни горива.

Сепак, турската политика не е едноставно прашање на избор меѓу нафта и зелена енергија. Земјата се обидува истовремено да ја намали сопствената зависност од увоз на енергенти и да заработува од нивниот транспорт кон други пазари. Во економска смисла, двете цели можат да се развиваат паралелно, иако создаваат сериозни дилеми за долгорочната климатска политика.

Нафтоводите и гасоводите се градат за користење во период од повеќе децении. Нивната исплатливост зависи од тоа дали побарувачката за фосилни горива ќе остане доволно висока, а токму тоа е неизвесно во свет што постепено се насочува кон почисти извори на енергија.

За Турција, ризикот е двоен. Ако глобалната потрошувачка на нафта и гас остане висока, новите транспортни правци можат да ѝ донесат огромни придобивки. Но доколку енергетската транзиција се забрза, дел од скапата инфраструктура би можел да остане недоволно искористен.

Сепак, сегашните геополитички околности ѝ даваат на Анкара силен аргумент. Светот сè уште троши огромни количини нафта и природен гас, а конфликтите на Блискиот Исток покажуваат колку е опасно снабдувањето да зависи од мал број чувствителни транспортни правци.

Турција сака да биде одговорот на тој проблем, но под услови што ќе ѝ обезбедат поголеми приходи и посилно меѓународно влијание. За Ирак, тоа може да биде неопходен излез од енергетската криза, додека за Европа претставува можност за дополнително снабдување, но и нова зависност што ќе мора внимателно да се управува.

Зад амбицијата Џејхан да стане глобален енергетски центар се крие многу поголема стратегија од обично проширување на нафтовод. Анкара сака да стане држава без која голем дел од енергетската трговија меѓу Азија и Европа нема да може лесно да функционира.

Ако успее, Турција нема само да наплаќа за транспорт на нафта и гас. Ќе добие можност да влијае врз економските и политичките одлуки на државите што зависат од нејзините коридори. Во свет во кој енергетската безбедност повторно станува едно од најважните геополитички прашања, таквата позиција може да вреди многу повеќе од самите транзитни приходи.