Милијардер од Palantir инвестира во одгледување 30.000 мајмуни: Науката бара лекови, активистите предупредуваат на суровост

Инвестиција од 20 милиони долари го поврза еден од најпознатите американски технолошки милијардери со контроверзен проект за одгледување десетици илјади мајмуни наменети за медицински истражувања. Џо Лонсдејл, коосновач на технолошката компанија Palantir, преку својот инвестициски фонд 8VC вложил средства во биотехнолошката компанија Safer Human Medicine, која планира да создаде капацитет за одгледување околу 30.000 примати. Проектот предизвикува жестока дебата во САД, каде што потребата од нови медицински терапии сè почесто се судира со барањата за прекинување на експериментите врз животни.

Зад оваа инвестиција стои многу поголем проблем со кој се соочува американската фармацевтска индустрија. Во последните години снабдувањето со примати за лабораториски истражувања станува сè потешко, а ограничената достапност на животните значително ги зголемува трошоците за развој на нови лекови. За дел од инвеститорите тоа претставува деловна можност, додека организациите за заштита на животните предупредуваат дека профитот не смее да биде оправдување за создавање огромни одгледувачници чии животни ќе завршуваат во лаборатории.

Компанијата Safer Human Medicine, позната и под кратенката SHM, е основана во 2023 година од Џим Харкнес, долгогодишен професионалец во индустријата за лабораториски животни. Нејзината деловна стратегија се заснова на обезбедување стабилно домашно снабдување со примати за американските истражувачки институции и фармацевтски компании, со цел да се намали зависноста од увоз.

Според информации што Forbes ги добил од повеќе извори запознаени со инвестицијата, SHM досега обезбедила вкупно 28 милиони долари капитал. Најголемиот дел, односно 20 милиони долари, потекнува од фондот 8VC, кој ја направил инвестицијата уште во 2023 година.

Иако SHM не била јавно наведена меѓу инвестициите на 8VC на неговата интернет-страница, Лонсдејл во мај годинава потврдил дека вложил средства во компанијата. За време на гостување во поткастот на Џек Алтман, тој го бранел проектот преку аргументот дека медицинските истражувања што можат да спасат човечки животи имаат големо општествено значење.

Неговиот став е дека употребата на примати во научни истражувања не треба автоматски да се смета за морално неприфатлива доколку придонесува за развој на терапии за сериозни заболувања. Сепак, ваквото размислување не ја намалува загриженоста на организациите за заштита на животните, кои предупредуваат дека медицинскиот напредок не може да биде единствениот критериум според кој се оценува оправданоста на експериментите.

Контроверзноста на проектот дополнително ја зголемува професионалното минато на основачот на SHM. Пред да ја започне сопствената компанија, Џим Харкнес три години бил главен оперативен директор на Envigo, американска компанија што снабдувала истражувачки институции со животни за лабораториски испитувања.

Envigo се најде во центарот на голем скандал поради условите во објект за одгледување кучиња од расата бигл во сојузната држава Вирџинија. Американските власти откриле сериозни пропусти во ветеринарната грижа, нехигиенски услови, недоволна исхранетост и висока смртност меѓу младите животни.

По интервенцијата на надлежните институции, од објектот биле одземени повеќе од 4.000 кучиња, кои потоа биле понудени за вдомување. Случајот предизвикал големо внимание во американската јавност и станал еден од најпознатите примери за проблематични практики во индустријата што одгледува животни за научни истражувања.

Во 2024 година матичната компанија Inotiv соопштила дека признала вина и прифатила финансиски обврски во вкупен износ од 35 милиони долари, поврзани со казни и други плаќања во рамките на постигнатите спогодби. Објектот во Вирџинија престанал да работи во септември 2022 година, а Харкнес ја напуштил компанијата следниот месец.

Важно е да се нагласи дека против Харкнес не било покренато обвинение во врска со случајот. Тој одбил да го коментира своето претходно работење, додека Лонсдејл не одговорил на прашањата на Forbes за професионалното минато на основачот на компанијата во која инвестирал.

По заминувањето од Envigo, Харкнес започнал да ја развива идејата за голем американски центар за одгледување примати. Неговиот план бил да создаде капацитет што ќе може да ги снабдува истражувачките институции со животни, без тие во толкава мера да зависат од странски добавувачи.

За реализација на проектот биле разгледани повеќе од десет можни локации, пред изборот да падне на градот Бејнбриџ во американската сојузна држава Џорџија. Станува збор за населено место со приближно 15.000 жители, во близина на границата со Флорида, каде што компанијата планирала да изгради голем комплекс за одгледување мајмуни.

Во декември 2023 година локалните власти одобриле значителен пакет економски поволности за проектот. Тој вклучувал можност за издавање обврзници во вредност до 300 милиони долари, обезбедување приближно 81 хектар земјиште и десетгодишно ослободување од данок на недвижности.

За возврат, SHM најавила инвестиција од 270 милиони долари во локалната економија и отворање околу 263 работни места. За мал град како Бејнбриџ, ваквите бројки претставувале значајна потенцијална економска придобивка, особено во поглед на нови вработувања и деловна активност.

Компанијата се обидела да ја претстави идната одгледувачница како современ објект во кој животните ќе имаат соодветни услови за престој. Во писмо до локалното население од 2024 година бил прикажан и план за внатрешен простор за игра, со дрво, играчки и големи прозорци.

Сепак, ваквите најави не успеале да ја убедат локалната заедница. Дел од жителите се спротивставиле на изградбата на комплексот, а во организирањето на противењето се вклучила и организацијата за заштита на животните PETA.

Противниците на проектот изразиле загриженост за последиците од одгледувањето толку голем број примати, како и за нивната понатамошна употреба во лабораториски истражувања. За нив, економските придобивки од новите работни места и инвестициите не биле доволен аргумент за прифаќање на објектот.

Под притисок на противењето, локалната развојна агенција во февруари 2024 година одлучила да се повлече од претходно договорениот аранжман. Со тоа бил доведен во прашање еден од најамбициозните проекти за домашно снабдување со лабораториски примати во САД.

SHM потоа покренала судска постапка против агенцијата и локалните власти, тврдејќи дека бил раскинат правно обврзувачки договор. Спорот продолжува пред федерален суд во Џорџија, додека компанијата сè уште не го презела земјиштето на кое требало да се гради комплексот.

Планираниот објект во Бејнбриџ засега не е ставен во функција, а компанијата не сакала да ги коментира ниту судската постапка ниту конкретниот напредок на проектот. Тоа значи дека најавениот капацитет за одгледување околу 30.000 мајмуни останува дел од деловните планови, а не веќе реализирана операција.

Сепак, судскиот спор не го запрел целосно развојот на SHM. На почетокот на 2025 година компанијата објавила дека купила постоечки објект во градот Лабел, во Флорида, со цел побрзо да развие капацитети за сместување и карантин на примати.

Во оваа локација биле вложени повеќе милиони долари, а компанијата веќе започнала со работа и обезбедила клиенти. Со тоа SHM успеала да воспостави оперативно присуство на пазарот, иако нејзиниот најголем планиран проект во Џорџија останува неизвесен.

Но зошто американската фармацевтска индустрија воопшто има толку голема потреба од примати во време кога технологијата овозможува компјутерски симулации, напредни лабораториски модели и сè пософистицирани методи за испитување лекови?

Одговорот е поврзан со сложеноста на човечкиот организам и ограничувањата на постојните алтернативни методи. Иако современата наука постигна значителен напредок во развојот на модели што можат да предвидуваат одредени биолошки реакции, дел од истражувачите сметаат дека за одредени сложени терапии сè уште е неопходно испитување во целосен жив организам.

Приматите имаат значителни биолошки сличности со луѓето, поради што со децении се користат во одредени фази од биомедицинските истражувања. Нивната физиологија може да обезбеди информации што понекогаш не можат целосно да се добијат преку испитувања врз глодари или изолирани клетки.

Таквите истражувања имале улога во развојот на одредени вакцини, вклучително и оние против ковид-19, како и во испитувањата на напредни генски терапии и третмани за метаболички нарушувања. Сепак, тоа не значи дека приматите се неопходни за секој лек или дека сите експерименти врз нив се научно оправдани.

Во последните години се забележува сè посилен притисок за намалување на употребата на животни во медицинските истражувања. Американската Агенција за храна и лекови, FDA, во 2023 година доби поголема законска флексибилност да прифаќа алтернативни методи во претклиничките испитувања, наместо задолжително да се потпира на животински модели.

Меѓу технологиите што добиваат на значење се компјутерските симулации и таканаречените органи на чип. Станува збор за лабораториски системи што користат човечки клетки и специјално дизајнирани микроструктури за да имитираат одредени функции на органите и нивните реакции на различни супстанции.

Ваквите решенија отвораат можност дел од испитувањата да се спроведуваат без користење животни. Воедно, тие можат да обезбедат податоци што се директно поврзани со човечката биологија, што во одредени ситуации претставува предност во однос на традиционалните животински модели.

Сепак, овие технологии сè уште не можат целосно да ги заменат сите видови претклинички истражувања. Кај одредени сложени терапии, научниците мора да проценат како лекот влијае врз повеќе органи и системи истовремено, што претставува сериозен предизвик за лабораториските модели.

Кенет Рамос, професор по медицински науки на Универзитетот Тексас А&М, посочува дека проценката на безбедноста и ефикасноста на лековите понекогаш бара разгледување на нивното дејство во целосен физиолошки систем. Според него, научната заедница не смее да ги занемари темелните проверки што се неопходни за заштита на пациентите.

Ова е и основниот аргумент на компаниите што се занимаваат со одгледување примати за медицински истражувања. Тие тврдат дека стабилното снабдување со соодветни животински модели е важно за развојот на лекови и за намалување на ризиците пред новите терапии да се испитуваат врз луѓе.

Но зад зголемената побарувачка стои и сериозен проблем со меѓународните синџири на снабдување. Со години американските лаборатории во голема мера зависеле од примати увезени од Кина, која била еден од најголемите светски добавувачи за оваа индустрија.

Пред 2020 година, според наведените податоци, околу 60 проценти од мајмуните користени во американските биомедицински истражувања потекнувале од Кина. Но со почетокот на пандемијата, кинеските власти вовеле забрана за извоз на нечовечки примати, со што значително се нарушило снабдувањето на американскиот пазар.

Недостигот предизвикал нагло зголемување на цените. Додека неколку години претходно одредени лабораториски примати чинеле приближно 3.000 долари по единка, во периодот на најголемата побарувачка цените достигнувале и до 20.000 долари.

Ова поскапување значително ги зголемило трошоците за истражувачките институции и фармацевтските компании. За проекти што бараат поголем број животни, разликата во цената можела да претставува дополнителен финансиски товар од милиони долари.

По ограничувањата од Кина, дел од лабораториите започнале да се потпираат на добавувачи од Камбоџа. Но и овој извор на снабдување се нашол под притисок откако во 2022 година американското Министерство за правда покренало обвиненија поврзани со организирано нелегално тргување со мајмуни од оваа земја.

Случајот дополнително ја зголемил загриженоста за потеклото на животните што се користат во лабораториски истражувања. Особено чувствително е прашањето дали приматите навистина потекнуваат од регистрирани одгледувачници или дел од нив незаконски се земаат од природните живеалишта.

Според податоците на американските Центри за контрола и превенција на болести, CDC, околу 80 проценти од долгoрепите макаки увезени во САД во 2025 година потекнувале од Маурициус и Виетнам. Кинеската забрана за извоз и понатаму останува на сила, што ја одржува зависноста од ограничен број меѓународни добавувачи.

Токму ваквата состојба ја користи SHM како главен аргумент за својот деловен модел. Компанијата смета дека американските истражувачи не треба да зависат од нестабилни меѓународни пазари кога станува збор за животни што се користат во развојот на нови медицински терапии.

Харкнес ја споредува ограничената достапност на примати со недостигот од ретки метали што се неопходни за одредени индустрии. Според неговото гледиште, приматите станале стратешки ресурс за биотехнолошкиот сектор, а нивната недоволна достапност може да го забави истражувањето и развојот на лекови.

Лонсдејл ја поддржува ваквата позиција и тврди дека САД имаат потреба од сигурно домашно снабдување со примати. Тој смета дека тоа би можело да го забрза развојот на медицински терапии, вклучително и лекови наменети за деца со сериозни заболувања.

Истовремено, милијардерот нагласува дека треба да се развиваат ефикасни алтернативи за експериментите врз животни секогаш кога тоа е возможно. Според него, истражувањата што сè уште бараат користење примати треба да се спроведуваат под строги етички и законски стандарди, во држави каде што постои соодветен институционален надзор.

Лонсдејл, чие богатство се проценува на околу 3,8 милијарди долари, е познат по својата улога во основањето на Palantir заедно со Питер Тил и Алекс Карп. Компанијата се разви во еден од најпознатите американски технолошки бизниси, особено во областа на анализа на податоци и софтверски решенија за сложени организациски системи.

Во 2015 година Лонсдејл го основал инвестицискиот фонд 8VC, кој денес управува со средства во вредност од околу 13 милијарди долари. Неговото инвестициско портфолио вклучува компании од различни технолошки области, меѓу кои Anduril, Cognition и Quince.

Покрај инвестициите, Лонсдејл е активен и во јавните дебати за економските и општествените политики во САД. Во 2018 година бил меѓу основачите на Cicero Institute, конзервативен истражувачки институт што се залага за политики насочени кон претприемништвото и пазарните решенија во различни области.

Неговото вложување во SHM се вклопува во пошироката инвестициска филозофија што поддржува компании насочени кон решавање сложени проблеми. Но овојпат станува збор за индустрија во која технолошките и економските аргументи се испреплетуваат со особено чувствителни етички прашања.

Лонсдејл не е единствениот технолошки милијардер чии инвестиции се поврзани со контроверзни истражувања врз животни. Компанијата Neuralink, која ја основал Илон Маск и која развива технологии за поврзување на човечкиот мозок со компјутери, претходно се соочи со критики поради употребата на примати во експериментални постапки.

Слични дебати предизвикуваат и други биотехнолошки проекти. Милијардерот Бен Лам, основач на Colossal Biosciences, неодамна најавил проект наречен Warhound, кој го развива во соработка со Anduril, компанијата поврзана со претприемачот Палмер Лаки.

Проектот предвидува развој на нова генерација генетски модифицирани воени кучиња за потребите на американската армија. И оваа иницијатива предизвикала реакции од организацијата PETA, која смета дека современата технологија треба да ја намалува, а не да ја проширува употребата на животни во ризични активности.

За организациите за заштита на животните, ваквите проекти покажуваат дека дел од технолошката индустрија продолжува да вложува во решенија што се потпираат на користење животни, и покрај напредокот на роботиката, компјутерските симулации и другите алтернативни технологии.

Од друга страна, поддржувачите на медицинските истражувања со примати предупредуваат дека наглото напуштање на одредени методи, без научно потврдени замени, може да го отежне развојот на терапии за сериозни заболувања. Тие сметаат дека преминот кон нови технологии треба да се одвива постепено и врз основа на докази за нивната сигурност.

Токму меѓу овие две позиции се наоѓа најголемата дилема околу иднината на лабораториските примати. Науката има потреба од методи што ќе овозможат сигурна проценка на новите лекови, но истовремено се зголемува притисокот да се намалат страдањето и бројот на животни што се користат во истражувањата.

За SHM, следните години ќе бидат важни за утврдување дали нејзиниот деловен модел може да се развива и покрај противењето на локалните заедници и организациите за заштита на животните. Судскиот спор во Џорџија останува нерешен, додека работењето во Флорида покажува дека компанијата веќе започнала да гради деловна основа за понатамошно проширување.

Во исто време, развојот на алтернативни методи за тестирање лекови би можел значително да влијае врз идната побарувачка за лабораториски животни. Доколку новите технологии станат доволно сигурни и широко прифатени од регулаторните институции, дел од денешната потреба за примати би можела постепено да се намалува.

Но засега фармацевтската индустрија и понатаму користи животински модели во одредени истражувања, а ограничената глобална понуда создава простор за компании што сакаат да воспостават нови одгледувачки капацитети. Токму на таа економска претпоставка се темели и инвестицијата на Лонсдејл.

Судбината на планираните 30.000 мајмуни затоа останува поврзана со иднината на проектот, но и со пошироката насока во која ќе се развива медицинската наука. Доколку одгледувачницата биде реализирана, животните ќе бидат наменети за снабдување на истражувачки институции, каде што нивната употреба може да вклучува различни лабораториски испитувања.

Засега не се објавени доволно информации за да може да се утврди во какви конкретни експерименти би биле користени сите животни или какви би биле нивните поединечни исходи. Но самиот обем на планираниот капацитет е доволен за проектот да предизвика сериозна јавна дебата.

На крајот, инвестицијата од 20 милиони долари отвора прашање што е многу пошироко од деловната стратегија на еден милијардер. Станува збор за тоа до каде треба да оди употребата на животни во медицинските истражувања, колку брзо науката може да развие сигурни алтернативи и како да се воспостави рамнотежа меѓу потребата за нови лекови и одговорноста кон живите суштества.

За Лонсдејл, вложувањето во SHM претставува поддршка за истражувања што потенцијално можат да спасуваат човечки животи. За неговите критичари, пак, тоа е уште еден пример за индустрија што планира да го прошири користењето животни во лаборатории во време кога научниот напредок треба да овозможува нивна постепена замена.

Дали овој проект ќе стане значаен дел од американската биомедицинска инфраструктура или ќе остане симбол на судирот меѓу науката, капиталот и етиката, ќе зависи од судските одлуки, регулаторните барања и развојот на новите истражувачки технологии. Она што е сигурно е дека прашањето за употребата на примати во медицината нема да исчезне со отворањето или затворањето на една одгледувачница.