Македонија повеќе од еден век далеку од европскиот економски стандард: Што покажуваат новите анализи?

Македонија би можела да има потреба од повеќе од 100 години за да го достигне просечното економско ниво на Европската Унија, доколку продолжи да се развива со досегашното темпо. Ова е еден од највпечатливите заклучоци од новата анализа на организацијата ЗМАИ, која покажува дека разликите меѓу домашната економија и европскиот просек остануваат големи, и покрај напредокот во одредени области.

Податоците отвораат сериозно прашање за долгорочната економска перспектива на земјата. Додека политичките дебати најчесто се насочени кон процесот на зачленување во Европската Унија, економските показатели укажуваат дека формалното членство и достигнувањето на европскиот животен стандард се два различни процеси, кои не мора да се одвиваат со иста брзина.

Според Годишниот извештај за конвергенција 2026, подготвен од ЗМАИ, Македонија моментално достигнува 64 проценти од просечното ниво на благосостојба во Европската Унија. Тоа значи дека, кога ќе се земат предвид различни показатели за економскиот и општествениот развој, земјата сè уште значително заостанува зад стандардите што во просек ги имаат граѓаните на земјите членки.

Особено загрижувачко е што приближувањето не се одвива со темпо што би овозможило брзо надминување на разликите. Доколку се задржи просечната динамика од последните пет години, според анализата, на Македонија би ѝ биле потребни уште 52 години за да го достигне европскиот просек во вкупниот показател за благосостојба.

Важно е да се направи разлика меѓу оваа проценка и прогнозите за бруто-домашниот производ по жител. Додека вкупниот показател за благосостојба опфаќа повеќе области од секојдневниот живот, економските модели за БДП по жител покажуваат дека приближувањето кон европското ниво би можело да трае и повеќе од еден век.

Анализата разгледува четири можни сценарија за економската иднина на Македонија, во зависност од степенот на интеграција со Европската Унија. Резултатите покажуваат дека европската интеграција може значително да го забрза развојот, но и дека различните облици на соработка не носат подеднакви економски придобивки.

Во сценариото во кое земјата продолжува по досегашната развојна патека, без суштинско забрзување на економската конвергенција, за достигнување на просечниот БДП по жител во ЕУ би биле потребни повеќе од 100 години. Оваа проценка ја илустрира големината на економскиот јаз што Македонија треба да го надмине.

Сосема поинаква слика се добива во сценариото што предвидува полноправно членство во Европската Унија. Според моделските пресметки, во такви услови периодот потребен за достигнување на европскиот просек би се намалил на приближно 50 години, што претставува значително забрзување во споредба со продолжувањето на постојните трендови.

Анализирани се и можностите Македонија да добие одделни придобивки од европската интеграција пред формалното членство. Доколку земјата добие пристап до европскиот буџет, без целосна интеграција, проценетиот период за економско приближување би изнесувал околу 84 години. Во случај на пристап до единствениот европски пазар, но без останатите придобивки од членството, периодот би бил приближно 85 години.

Овие разлики покажуваат дека економските ефекти од членството не се ограничуваат само на финансиската помош или на слободниот пристап до пазарот. Целосната интеграција подразбира поширок пакет економски, институционални и регулаторни промени што можат да создадат подобри услови за инвестиции, продуктивност и долгорочен раст.

Сепак, наведените рокови не претставуваат сигурни прогнози за иднината. Станува збор за условни економски модели, засновани врз определени претпоставки за развојот, поради што реалната динамика може значително да се разликува во зависност од домашните политики, меѓународните економски услови и успешноста на реформите.

Покрај долгорочните проценки, извештајот открива и дека Македонија во последната година не забележала напредок во вкупното приближување кон европскиот стандард. Напротив, вкупниот показател се намалил за 0,1 процентен поен во однос на просекот на Европската Унија.

Иако ова намалување на прв поглед изгледа незначително, тоа покажува дека процесот на конвергенција не се движи постојано во позитивна насока. Во четири од осумте анализирани области е забележано подобрување, додека во преостанатите четири состојбата се влошила, што укажува на нерамномерен развој.

Најдобри резултати Македонија постигнува во здравството, каде што показателот достигнува 80,3 проценти од европскиот просек. Следува дигитализацијата со 77,3 проценти, додека институционалното управување е на ниво од 72 проценти.

Овие бројки покажуваат дека во одредени области земјата е релативно поблиску до европските стандарди. Сепак, тие не значат дека сите услуги во овие сектори се на задоволително ниво, бидејќи зад просечните показатели можат да постојат значителни разлики во достапноста, квалитетот и ефикасноста.

Најголемото заостанување е забележано во инфраструктурата, каде што Македонија достигнува само 43,4 проценти од европскиот просек. Овој резултат укажува на потребата од долгорочни вложувања во транспортните врски, комуналните системи и останатата инфраструктура што е неопходна за економскиот развој.

Животната средина е уште една област во која разликите се значителни, со достигнати 54,2 проценти од европското ниво. Овој показател ја нагласува потребата од подобрување на еколошките стандарди и поефикасно управување со ресурсите, особено во услови кога заштитата на животната средина станува сè поважен дел од европските развојни политики.

Економијата, со 55,9 проценти од европскиот просек, останува меѓу областите со најголемо заостанување. Тоа е особено важно бидејќи економската продуктивност и способноста за создавање повисока додадена вредност имаат директно влијание врз платите, јавните приходи и можностите за подобрување на животниот стандард.

Податоците за платите и продуктивноста откриваат дополнителна нерамнотежа. Просечната бруто-плата во Македонија, пресметана според куповната моќ, достигнува приближно 64 проценти од европскиот просек, додека продуктивноста по работник изнесува само 54 проценти.

Разликата меѓу овие два показатела отвора важно прашање за одржливоста на економскиот раст. Повисоките плати се неопходни за подобрување на животниот стандард, но за нивно долгорочно зголемување потребни се и поголема продуктивност, технолошки напредок и создавање производи и услуги со повисока вредност.

Особено загрижува податокот дека продуктивноста по работник во последната година практично стагнирала. Доколку економијата не успее да произведува повеќе вредност со расположливите ресурси, просторот за значително и одржливо приближување кон европските приходи останува ограничен.

Ова е еден од најголемите предизвици за македонските компании, особено за оние што работат во дејности со ниска додадена вредност. За да се намали економското заостанување, потребни се инвестиции во модерна опрема, дигитализација, истражување, развој и подобрување на квалификациите на работната сила.

Интересно е што Македонија покажува релативно добар резултат во вкупниот показател за дигитализација, но истовремено има сериозни слабости во користењето на електронските јавни услуги. Според анализата, нивната употреба достигнува само 36 проценти од нивото во Европската Унија.

Оваа разлика укажува дека постоењето на технолошки капацитети не е доволно само по себе. За дигиталната трансформација да донесе конкретни придобивки, потребно е електронските услуги да бидат функционални, едноставни за користење и достапни за граѓаните и компаниите.

Македонскиот информатичко-технолошки сектор има потенцијал да придонесе за побрза модернизација на јавните услуги. Но за тоа се неопходни институционална подготвеност, соодветна инфраструктура и континуирана соработка меѓу јавниот и приватниот сектор.

И здравството, иако е најблиску до европскиот просек според вкупниот показател, се соочува со значителни финансиски предизвици за граѓаните. Податоците покажуваат дека 39,6 проценти од вкупните здравствени расходи се покриваат преку директни плаќања од граѓаните.

Овој висок удел на лични трошоци претставува сериозно оптоварување за домаќинствата, особено за оние со пониски приходи или со поголеми здравствени потреби. Тоа покажува дека економското приближување кон Европската Унија не може да се оценува само преку вкупните финансиски показатели, туку и преку достапноста на основните јавни услуги.

Извршниот директор на ЗМАИ и автор на националниот извештај, Виктор Митевски, нагласува дека европската интеграција не треба да се сведува на формално исполнување законски обврски. Според неговото гледиште, суштината на реформите е создавање институции што функционираат, економија што произведува поголема вредност и јавни услуги што носат конкретни резултати за населението.

Ваквиот пристап го поставува квалитетот на животот во центарот на економската политика. Усвојувањето закони и исполнувањето административни критериуми се важни чекори, но нивната вистинска вредност се покажува преку подобри услуги, поголема правна сигурност и подобри услови за работа и живеење.

Во меѓувреме, Европската Унија продолжува финансиски да ги поддржува реформските процеси во Македонија. Според информациите наведени во анализата, досега се исплатени повеќе од 140 милиони евра за спроведени реформи во рамките на Реформската агенда.

Овие средства претставуваат можност за забрзување на модернизацијата, но нивното економско влијание ќе зависи од начинот на кој ќе бидат искористени. Финансиската поддршка може да помогне во реализацијата на конкретни проекти, но не може да ги замени домашните институционални промени и долгорочната економска стратегија.

Особено важно е реформите да придонесат за подобрување на деловната клима, поефикасна администрација и поголема сигурност за инвеститорите. Без такви предуслови, дури и значителните финансиски средства можат да имаат ограничен ефект врз долгорочниот раст.

Извештајот на ЗМАИ отвора и поширока дилема за начинот на кој Македонија го разбира својот европски пат. Членството во Европската Унија често се претставува како крајна политичка цел, но економските податоци покажуваат дека вистинското приближување кон европскиот стандард е многу подолг и посложен процес.

Дури и во најповолното од разгледаните сценарија, кое предвидува полноправно членство, на земјата би ѝ биле потребни приближно пет децении за да го достигне просечниот европски БДП по жител. Тоа значи дека зачленувањето може значително да го забрза развојот, но не може автоматски да ги отстрани економските разлики што се создавале со децении.

Од друга страна, сценариото со повеќе од 100 години за достигнување на европскиот економски просек не треба да се толкува како неизбежна судбина. Тоа е предупредување за последиците од продолжување на досегашната динамика, но и показател колку значајно влијание можат да имаат побрзите реформи и подобрите економски политики.

За Македонија, најважната задача останува создавањето економија што ќе произведува повеќе вредност и ќе овозможува подобро платени работни места. Без раст на продуктивноста, модернизација на инфраструктурата и подобрување на јавните услуги, приближувањето кон европскиот стандард ќе продолжи да биде бавно.

Истовремено, неопходно е економските резултати да се претворат во придобивки што граѓаните непосредно ќе ги почувствуваат. Повисоките приходи имаат ограничено значење доколку се придружени со високи трошоци за здравство, неефикасни институции и недоволно развиена инфраструктура.

Податоците од Годишниот извештај за конвергенција 2026 покажуваат дека Македонија не е подеднакво далеку од Европската Унија во сите области. Во одредени сегменти постои напредок, но најголемите слабости остануваат токму во областите што имаат силно влијание врз долгорочната економска конкурентност.

Затоа, прашањето за европската иднина не треба да се сведе само на тоа кога Македонија ќе стане членка на Унијата. Подеднакво важно е колку брзо ќе успее да создаде услови во кои нејзините граѓани ќе имаат пристап до подобри работни места, поквалитетни јавни услуги и повисок животен стандард.

Ако досегашното темпо на економско приближување продолжи, разликите во БДП по жител би можеле да се задржат повеќе од еден век. Но доколку европската интеграција биде придружена со суштински домашни реформи, подобра продуктивност и поефикасни институции, времето потребно за намалување на економскиот јаз би можело значително да се скрати.

Вистинскиот предизвик за Македонија, според тоа, не е само да го достигне европскиот просек во статистичките извештаи. Многу поважно е европскиот стандард постепено да стане дел од секојдневниот живот на граѓаните, преку економија што создава можности, институции што функционираат и јавни услуги што одговараат на нивните потреби.