Американска компанија тврди дека претворила жива во злато: Дали лабораториското производство ќе ја урне цената на благородниот метал?

Она што со векови претставувало недостижен сон на алхемичарите, денес би можело да стане реалност благодарение на современата нуклеарна технологија. Американската компанија Marathon Fusion тврди дека успеала да претвори жива во стабилно злато, отворајќи прашање кое може да има далекосежни последици за светскиот пазар на благородни метали. Доколку ваквата технологија во иднина стане комерцијално исплатлива, производството на злато повеќе нема да зависи исклучиво од рудниците и природните резерви.

Компанијата со седиште во Сан Франциско соопшти дека во текот на септември постигнала резултат кој, според нејзините тврдења, е десет пати подобар од претходното достигнување на Европската организација за нуклеарни истражувања CERN. Сепак, резултатите сè уште не се независно потврдени, а не се објавени ниту прецизни информации за произведената количина злато и трошоците за неговото добивање.

Marathon Fusion е основана во 2023 година од Кајл Шилер и Адам Рутковски, поранешен инженер во SpaceX. Нејзината основна дејност не е производство на благородни метали, туку развој на технологии за нуклеарна фузија, процес во кој атомските јадра се спојуваат и ослободуваат огромни количества енергија. Компанијата работи на системи за гориво кои би можеле да се користат во идните фузиски електрани, а производството на злато се појавува како потенцијална дополнителна економска можност.

Меѓу инвеститорите во компанијата се наоѓаат Breakthrough Energy, организација за развој на климатски технологии основана од Бил Гејтс, како и рударската групација Anglo American. Интересно е што Anglo American е поврзана и со De Beers, еден од најпознатите производители на природни дијаманти, индустрија која веќе се соочува со силна конкуренција од лабораториски произведените алтернативи.

Научната основа на експериментот се темели на нуклеарна трансмутација, односно претворање на еден хемиски елемент во друг преку промена на неговото атомско јадро. Во предложениот процес, неутрони создадени при фузиски реакции се насочуваат кон одредени изотопи на живата, при што настануваат нестабилни атомски јадра кои преку радиоактивно распаѓање можат да се претворат во злато. За разлика од традиционалните хемиски реакции, ваквата постапка ја менува самата структура на атомското јадро.

Претворањето на други елементи во злато не е целосно ново научно достигнување. CERN во 2025 година објави дека во Големиот хадронски судирач, за време на експериментите спроведени меѓу 2015 и 2018 година, биле создадени приближно 29 пикограми злато. Станува збор за околу 86 милијарди атомски јадра, но нивното постоење било исклучително краткотрајно, по што биле уништени при интеракција со материјалите во акцелераторот.

Разликата е во тоа што Marathon Fusion тврди дека нејзината технологија овозможува создавање стабилно злато, што теоретски би можело да има практична примена. Компанијата истовремено развива и напредни системи за раздвојување изотопи, а најавува изградба на нов реактор во Сан Франциско со кој сака да постигне висока густина на произведена енергија.

Ваквите најави неизбежно потсетуваат на промените што ги доживеа индустријата за дијаманти. Во изминатата деценија лабораториски произведените дијаманти станаа значително подостапни, иако според хемискиот состав се идентични со природните. Зголемувањето на производствените капацитети и конкуренцијата доведоа до драматичен пад на нивните цени, што постепено се одрази и врз пазарот на дијаманти ископани од земјата.

Според проценките на аналитичарот Пол Зимниски, големопродажните цени на лабораториските дијаманти се намалиле за 90 до 95 проценти во споредба со 2015 година. Промените беа толку големи што De Beers, компанија која со децении ја градеше вредноста на природните дијаманти, во 2025 година го затвори својот бренд за лабораториски дијаманти Lightbox, одлучувајќи повторно да се насочи кон природните производи.

Сепак, пазарот на злато функционира поинаку. За разлика од дијамантите, чија вредност во голема мера е поврзана со накитот, реткоста и потрошувачката побарувачка, златото има значајна улога во глобалниот финансиски систем. Тоа претставува инвестициско средство, дел од девизните резерви на централните банки и традиционално засолниште за капиталот во периоди на економска и геополитичка неизвесност.

Според податоците на Светскиот совет за злато, рудниците во 2025 година произвеле околу 3.672 тони злато, додека вкупното количество ископано низ историјата се проценува на приближно 222.600 тони. Значителен дел од овие резерви се наоѓа во трезорите на централните банки, инвестициските фондови и приватните сопственици. Во последните години земји како Кина и Полска активно ги зголемуваа своите резерви, дополнително зајакнувајќи ја улогата на златото како стратешки финансиски ресурс.

Потенцијалот на новата технологија станува особено интересен кога ќе се разгледаат долгорочните производствени проценки. Во студија објавена во 2025 година, Marathon Fusion пресметала дека една фузиска електрана со електрична моќност од еден гигават би можела годишно да произведува околу пет тони злато. Доколку во светот функционираат 100 вакви постројки, нивното вкупно производство теоретски би достигнало 500 тони годишно.

Тоа би претставувало дополнителна понуда еквивалентна на речиси 14 проценти од годишното производство на светските рудници во 2025 година. Таквото количество не би било доволно за целосно да го промени пазарот преку ноќ, но би можело да влијае врз долгорочните очекувања за понудата, инвестициите во нови рудници и формирањето на цените.

Сепак, меѓу лабораторискиот експеримент и индустриското производство постојат сериозни технолошки и финансиски пречки. Во моментов ниту една комерцијална фузиска електрана не испорачува електрична енергија на пазарот, а изградбата на првите економски одржливи постројки останува голем предизвик. Дополнително, златото добиено со нуклеарна трансмутација може да содржи радиоактивни изотопи, поради што, според проценките на компанијата, во одредени случаи би било потребно складирање до 18 години пред да стане погодно за продажба.

Неизвесна останува и економската исплатливост. Дури и ако технологијата успешно произведува злато, нејзината комерцијална иднина ќе зависи од потрошувачката на енергија, цената на опремата, достапноста на соодветните изотопи и трошоците за безбедно ракување со материјалите. Доколку производството на еден грам лабораториско злато чини повеќе од неговата пазарна вредност, технологијата нема да претставува вистинска конкуренција за традиционалното рударство.

Особено значајно е што златото добиено преку нуклеарна трансмутација, откако ќе се отстранат или распаднат радиоактивните примеси, би било физички и хемиски идентично со природното злато. За разлика од дијамантите, кај кои специјализираните лаборатории можат да утврдат дали се природни или вештачки одгледани, потеклото на чистото стабилно злато не би можело да се утврди само преку неговите основни материјални својства.

Засега не постојат јавно објавени планови за масовно производство и продажба на злато со оваа технологија. Тврдењата на Marathon Fusion допрва треба да поминат независна научна проверка, а нивната економска применливост останува неизвесна. Сепак, експериментот отвора нова перспектива за индустрија која со илјадници години се потпира на ограничените природни ресурси.

Доколку нуклеарната фузија во иднина стане широко достапна, а производството на злато се покаже како исплатлив дополнителен процес, светскиот пазар би можел постепено да се соочи со нов извор на понуда. Тоа не значи дека златото наскоро ќе ја изгуби својата вредност, но покажува дека дури и металот кој со векови се смета за симбол на реткост и богатство можеби нема засекогаш да зависи само од она што се наоѓа под површината на Земјата.