Дали светот ќе остане без доволно бакар? До 2050 година ќе недостигаат 20 милиони тони годишно

Светската економија забрзано инвестира во електрични автомобили, вештачка интелигенција, центри за податоци и модерни електроенергетски мрежи. Но зад технолошкиот напредок се појавува сериозен проблем што би можел да го забави развојот на цела низа индустрии. Светот се соочува со ризик од недостиг на бакар, метал без кој е речиси невозможно да се замисли современата електрична инфраструктура.

Според анализата „Transition Metals Outlook 2026“, објавена од BloombergNEF на 20 октомври, глобалниот недостиг од бакар би можел да достигне 20 милиони тони годишно до 2050 година. Тоа претставува околу 44 проценти од очекуваната побарувачка, додека првите знаци на недоволно снабдување се предвидуваат уште во 2028 година.

За да се намали ризикот од вакво сценарио, ќе бидат потребни инвестиции од приближно 332 милијарди долари во нови рудници. Сепак, дури и обезбедувањето толку големи финансиски средства не гарантира брзо решение, бидејќи развојот на рударските проекти е сложен и долготраен процес.

Бакарот станува една од најважните суровини за енергетската транзиција поради неговата висока електрична спроводливост. Се користи во електрични кабли, трансформатори, мотори, електрични возила и инфраструктурата што овозможува производство и пренос на електрична енергија.

Според прогнозите, глобалната побарувачка за овој метал ќе порасне за 61 процент во периодот од 2026 до 2050 година, достигнувајќи речиси 46 милиони тони годишно. Особено силен раст се очекува во електрифицираниот транспорт, каде што потрошувачката би можела да се зголеми за 244 проценти, на околу 11,4 милиони тони.

Проширувањето на производството на електрични автомобили ќе бара сè поголеми количини бакар не само за самите возила, туку и за станиците за полнење и електроенергетските мрежи. Истовремено, изградбата на центри за податоци, поттикната од развојот на вештачката интелигенција, дополнително ја зголемува потребата од електрична опрема и инфраструктура.

Она што особено загрижува е дека бакарот се издвојува од другите суровини неопходни за енергетската транзиција. Од десетте материјали анализирани од BloombergNEF, за девет се очекува производствените капацитети да бидат доволни до средината на векот, под услов да продолжат инвестициите. Кај бакарот, пак, прогнозите покажуваат дека разликата меѓу понудата и побарувачката би можела дополнително да се зголемува.

Една од најголемите пречки е времето потребно за отворање нов рудник. Во просек, од почетните истражувања до комерцијалното производство поминуваат околу 17 години, што значи дека инвестициите одобрени денес можеби нема да дадат резултати уште долго време.

Дополнителен проблем претставува намалувањето на квалитетот на рудните наоѓалишта. Во одредени рудници потребно е да се ископуваат и обработуваат сè поголеми количини руда за да се добие исто количество бакар, што ги зголемува производствените трошоци. Недоволните инвестиции во геолошки истражувања дополнително го ограничуваат откривањето нови наоѓалишта.

На сличен ризик предупредува и Меѓународната агенција за енергија (IEA). Во извештајот за критичните минерали за 2026 година, агенцијата проценува дека понудата од постојните и најавените рударски проекти би можела да биде околу 25 проценти под потребите за примарен бакар во 2035 година.

Дополнителна неизвесност создаваат и трговските политики на големите економии. Според медиумските информации, заканите со воведување американски царини придонеле за натрупување залихи од околу 1,6 милиони тони бакар во Соединетите Американски Држави.

Ваквото складирање може да предизвика нерамномерна распределба на металот на светскиот пазар. Додека големи количини остануваат во американските магацини, другите пазари можат да се соочат со намалена достапност и дополнителен притисок врз цените.

Потенцијалниот недостиг би можел да има значителни економски последици. Поскапиот бакар би ги зголемил трошоците за производство на електрични автомобили, трансформатори, кабли и друга индустриска опрема, а би можел да ја поскапи и изградбата на нови електроенергетски мрежи.

Ова би претставувало предизвик и за државите што планираат големи инфраструктурни инвестиции. Доколку цените на суровините растат побрзо од очекуваното, одредени проекти би можеле да станат поскапи или да се соочат со одложувања.

Едно од решенијата е поголемо искористување на рециклираниот бакар. За разлика од многу други материјали, бакарот може повторно да се употребува, што овозможува дел од побарувачката да се задоволи преку преработка на стари кабли, електрична опрема и индустриски производи.

Сепак, рециклирањето нема да може целосно да ја замени потребата од ново производство. Големи количини бакар остануваат вградени во инфраструктура што ќе се користи со децении, а брзиот раст на побарувачката бара дополнителни извори на снабдување.

Во одредени индустриски примени можно е бакарот да се замени со други материјали, како алуминиумот. Но таквата замена не е секогаш технички соодветна, особено кога се бараат специфични електрични и механички својства.

Поради тоа, отворањето нови рудници останува важен дел од долгорочното решение. Притоа, рударските компании и државите ќе мора да ги усогласат потребите на индустријата со еколошките стандарди и интересите на локалните заедници.

Сè поголемата побарувачка го претвора бакарот и во стратешки важна суровина. Земјите што располагаат со значителни резерви и развиени производствени капацитети би можеле да добијат поголемо економско значење, додека економиите зависни од увоз ќе бидат почувствителни на ценовни промени и нарушувања во снабдувањето.

Прогнозите на BloombergNEF покажуваат дека технолошкиот напредок не зависи само од нови пронајдоци, туку и од способноста на индустријата да обезбеди доволно основни материјали. Дури и најсовремените технологии бараат физичка инфраструктура, а нејзината изградба не може да се одвои од достапноста на суровините.

Токму затоа бакарот би можел да стане едно од клучните економски прашања во наредните децении. Светот веќе има технологии што можат значително да ги променат транспортот, енергетиката и дигиталната индустрија, но нивната масовна примена ќе зависи и од тоа дали производството на бакар ќе успее да го следи растот на побарувачката.

Парадоксот е што иднината, иако сè повеќе се поврзува со вештачка интелигенција и дигитализација, останува силно зависна од еден од најстарите метали што ги користи човештвото. Без доволно бакар, дел од најамбициозните технолошки и енергетски проекти би можеле да се соочат со сериозни ограничувања.