„Зомби-фирмите“ се закана и за македонската економија: Компании што преживуваат со долгови наместо со добивка

На прв поглед, изгледаат како сосема обични компании. Имаат вработени, примаат нарачки, продаваат производи и услуги и секојдневно функционираат на пазарот. Но зад нивното работење понекогаш се крие сериозен финансиски проблем. Наместо да создаваат доволно приходи за да ги покријат обврските, тие со години опстојуваат благодарение на нови задолжувања, продолжени рокови за плаќање и различни облици на финансиска поддршка.

Во економијата ваквите претпријатија се познати како „зомби-фирми“. Станува збор за компании кои формално продолжуваат да работат, иако нивната финансиска состојба е толку слаба што долгорочното опстојување без дополнителна поддршка станува неизвесно. Нивното присуство не е проблем само за сопствениците и вработените, туку може да создаде последици и за поширокото стопанство.

Економистите најчесто го користат овој поим за постари претпријатија кои во повеќе последователни години не остваруваат доволна оперативна добивка за да ги покријат каматните трошоци. Сепак, важно е да се нагласи дека секоја компанија што работи со загуба не е автоматски „зомби-фирма“. Привремените финансиски тешкотии, сезонските промени и големите инвестиции можат да предизвикаат загуби дури и кај претпријатија со одржлив деловен модел.

Проблемот настанува кога финансиските тешкотии стануваат трајна состојба. Компанијата продолжува да остварува промет, но средствата што ги заработува не се доволни за редовно сервисирање на обврските. За да исплати еден кредит, зема друг, а за да ги подмири добавувачите, бара дополнително одложување на плаќањето. Така, наместо да инвестира во развој, модернизација и нови работни места, најголем дел од ресурсите ги насочува кон одржување на тековното работење.

На овој проблем во изминатите години предупредуваа и меѓународните финансиски институции. Европската банка за обнова и развој во својот извештај за транзицијата за 2022 и 2023 година посочи дека продолжената финансиска поддршка за компании без реални изгледи за закрепнување може да го попречи развојот на здравите претпријатија. Особено чувствителен беше периодот по пандемијата и енергетската криза, кога многу компании опстојуваа благодарение на поволни кредити и државни мерки.

Таквата помош имаше важна улога во спречувањето масовни затворања и губење работни места. Меѓутоа, доколку поддршката продолжи и кај претпријатија што немаат можност да станат финансиски одржливи, постои опасност проблемите само да се одложуваат. Наместо компаниите да се приспособат на пазарните услови, нивното работење останува зависно од постојано обезбедување дополнителни средства.

Последиците можат да бидат особено сериозни за малите и средните претпријатија. Кога финансиски нестабилна компанија нема да плати за испорачаните производи или услуги, нејзиниот добавувач може да остане без пари за сопствените обврски. Ако таквите доцнења се повторуваат, проблемот постепено се пренесува и врз други компании, создавајќи синџир на ненаплатени побарувања.

На пример, градежна фирма што со месеци не ги подмирува фактурите може да го доведе во тешка положба својот добавувач на материјали. Тој, пак, може да започне да доцни со плаќањето кон производителите или превозниците. На тој начин финансиските проблеми на едно претпријатие можат да ја нарушат ликвидноста на повеќе деловни партнери, дури и кога тие самите работат успешно.

Постои и поширока економска последица. Анализите на Банката за меѓународни порамнувања укажуваат дека долготрајното опстојување на ваквите компании може да ја намали продуктивноста. Капиталот, работната сила и другите ресурси остануваат врзани за претпријатија со слаби резултати, наместо да бидат насочени кон компании што имаат поголем потенцијал за раст.

Но каква е состојбата во Македонија? Засега нема јавно потврден сеопфатен податок што покажува колку домашни претпријатија ги исполнуваат критериумите за класификација како „зомби-фирми“. За таква процена е потребна детална анализа на финансиските резултати низ повеќе години, вклучувајќи ги оперативната добивка, задолженоста и способноста за плаќање камати.

Самото постоење неплатени обврски или блокирана сметка не е доволно за една фирма да се стави во оваа категорија. Исто така, компанија што редовно ги сервисира кредитите не мора нужно да има долгорочно одржливо работење, особено ако тоа го прави преку постојано ново задолжување.

Од друга страна, податоците на Народната банка покажуваат дека банкарскиот сектор во првиот квартал од 2026 година останал стабилен. Стапката на нефункционални кредити се намалила на рекордно ниски 1,9 проценти, што претставува позитивен показател за квалитетот на кредитното портфолио на банките.

Сепак, ниската стапка на проблематични кредити не значи дека сите компании во економијата се финансиски здрави. Дел од претпријатијата можат да имаат тешкотии со наплатата на побарувањата, недостиг од готовина или зависност од краткорочно финансирање, без тие проблеми веднаш да се одразат во банкарската статистика.

Европската централна банка во анализа објавена во мај 2026 година оцени дека, и покрај зголемениот број банкроти во еврозоната, до крајот на 2025 година немало докази за широко распространето влошување на финансиската состојба на компаниите. Сепак, институцијата укажа дека нивната способност да ги покриваат каматните трошоци ослабела во споредба со периодот непосредно по пандемијата.

За македонското стопанство, ваквите предупредувања ја нагласуваат важноста од навремено препознавање на финансиските проблеми. Претпријатијата што имаат реални изгледи за закрепнување можат да ја подобрат состојбата преку преструктурирање на долговите, промени во работењето и подобро управување со трошоците. Но кога компанијата со години не создава доволно средства за сопственото функционирање, постојаното одложување на обврските може дополнително да ги зголеми загубите.

Особено важно е да се прави разлика меѓу прометот и вистинската финансиска успешност. Компанија може да има голем број клиенти, полни магацини и редовни нарачки, а сепак да нема доволно пари за исплата на платите, даноците и добавувачите. Високите приходи сами по себе не гарантираат стабилност доколку трошоците и долговите постојано ги надминуваат можностите за плаќање.

Токму затоа опасноста од „зомби-фирмите“ не се сведува само на нивниот евентуален банкрот. Многу поголем проблем може да биде нивното долгогодишно преживување без финансиско закрепнување, при што ризикот постепено се пренесува врз останатите учесници на пазарот.

За една економија не е доволно компаниите само да продолжат да постојат. Потребно е тие да бидат способни да ги исполнуваат обврските, да инвестираат и да создаваат нова вредност. Во спротивно, зад привидот на нормално деловно работење може да се крие финансиска нестабилност што порано или подоцна ќе ја почувствуваат и други претпријатија.