Сиромашна држава со скапи навики – кој го плаќа македонскиот луксуз?

Во земја во која платите често едвај ги покриваат основните животни трошоци, автомобилите на улиците стануваат сè поскапи, свадбите сè пораскошни, а мобилните телефони сè понови. Во општество во кое постојано се зборува за сиромаштија, ниски примања и неизвесна иднина, истовремено постои речиси натпреварувачка потреба да се демонстрира финансиски успех. Македонија живее во еден необичен парадокс: голем дел од граѓаните се жалат дека немаат доволно пари, но притисокот да изгледаат како да имаат никогаш не бил поголем.

Секако, не секој скап автомобил е купен на кредит, ниту секој човек што поседува луксузен телефон живее над своите можности. Во Македонија има успешни претприемачи, добро платени професионалци и луѓе кои со години работеле за да си обезбедат комфорен живот. Но проблемот не е во оние што можат да си дозволат луксуз. Проблемот започнува таму каде што луксузот престанува да биде резултат на финансиска стабилност и станува средство за докажување пред околината.

Во македонското општество автомобилот одамна не е само превозно средство. Тој е симбол на статус, доказ за успех и, понекогаш, замена за лична самодоверба. Не е важно само дали автомобилот е функционален, безбеден и економичен, туку и каков впечаток остава кога ќе биде паркиран пред кафуле. Марката, моделот и годината на производство неретко стануваат поважни од прашањето колку неговото одржување го оптоварува семејниот буџет.

Токму тука се појавува апсурдот. Човек може да вози автомобил што вреди повеќе од неговите неколкугодишни заштеди, а истовремено да се грижи како ќе ги плати редовните сметки. Може да се откаже од годишен одмор, поквалитетна исхрана или дополнително образование, но тешко да се откаже од автомобилот што во очите на околината го претставува како успешен. И сето тоа за неколку погледи на восхит од луѓе кои утредента повторно ќе бидат преокупирани со сопствените проблеми.

Слична приказна се повторува и со мобилните телефони. Уред кој пред десетина години првенствено служеше за комуникација, денес за многумина е уште еден показател за општествена положба. Нов модел, препознатливо лого и висока цена понекогаш имаат поголема тежина од реалната потреба за неговите функции. Особено загрижувачко е кога младите почнуваат да ја поврзуваат сопствената вредност со предметите што ги поседуваат, наместо со знаењето, способностите и карактерот што ги развиваат.

Не е спорно дека секој има право да ги троши сопствените пари како што сака. Но дали навистина станува збор за слободен избор кога целото општество постојано испраќа порака дека мора да изгледаме богато за да бидеме почитувани? Колку од нашите купувања се резултат на вистинска желба, а колку се обид да не заостануваме зад пријателите, колегите и соседите? И дали некогаш сме се запрашале колку нè чини потребата да импресионираме луѓе чие мислење, всушност, не би требало да ни го одредува животот?

Македонските свадби и семејни прослави се посебна приказна. Во земја во која многу млади тешко доаѓаат до сопствен стан, почетокот на брачниот живот понекогаш се претвора во финансиски спектакл. Се избираат скапи ресторани, раскошни декорации, музички програми, облека и детали што треба да остават впечаток. Наместо свадбата да биде прослава на заедничкиот живот, таа понекогаш станува натпревар во кој никој не сака да изгледа поскромно од другите.

Иронијата е што дел од семејствата се подготвени да потрошат значителни заштеди, па дури и да се задолжат, за еден ден кој треба да биде исполнет со радост. Родителите чувствуваат обврска да организираат прослава што нема да биде предмет на озборување, а младите се соочуваат со очекувања кои често немаат никаква врска со нивните реални финансиски можности. Така, во обид да се покаже колку едно семејство има, понекогаш се троши токму она што семејството го нема.

Истата логика може да се забележи и кај родендени, матурски прослави, крштевки и други семејни настани. Сè почесто изгледа дека не е доволно нешто да се прослави, туку мора и да се покаже. Фотографиите треба да бидат совршени, просторот впечатлив, а деталите доволно луксузни за да привлечат внимание на социјалните мрежи. Доживувањето станува споредно, додека неговата јавна презентација ја презема главната улога.

Социјалните мрежи дополнително ја хранат оваа потреба. Секојдневно гледаме фотографии од патувања, ресторани, скапа облека и навидум совршени животи. Ретко кој објавува фотографии од кредитните рати, неплатените сметки или грижите што се кријат зад внимателно избраните кадри. Така се создава искривена претстава дека сите околу нас напредуваат, заработуваат и уживаат, додека само ние се бориме со обичните животни трошоци.

Проблемот е што споредувањето никогаш не завршува. Оној што денес купил подобар автомобил, утре ќе види некој уште поскап. Оној што организирал раскошна свадба, ќе присуствува на уште пораскошна. Оној што го купил најновиот телефон, за една година повторно ќе почувствува дека поседува нешто застарено. Во таа бесконечна трка, задоволството трае кратко, а финансиските обврски остануваат многу подолго.

Сепак, би било неправедно целата вина да се префрли врз граѓаните. Живееме во економски систем во кој потрошувачката постојано се поттикнува, а задолжувањето се претставува како лесен пат до посакуваниот животен стандард. Рекламите не продаваат само производи, туку и чувства на престиж, припадност и успех. Банките и трговците нудат можности за плаќање на рати, додека ретко кој доволно гласно зборува за цената на долгорочната финансиска зависност.

Кога на ова ќе се додаде недоволната финансиска писменост, резултатот може да биде опасен. Многумина добро знаат колку изнесува месечната рата за нов автомобил, но не пресметуваат колку вкупно ќе ги чини. Знаат колку треба да платат за најнов телефон, но не размислуваат колкав дел од нивниот годишен приход ќе потрошат за нешто што брзо губи вредност. Уште помалку се зборува за создавање резервен фонд, долгорочно штедење или вложување во образование и вештини.

Постои и една подлабока општествена противречност. Во Македонија често повеќе внимание добива човекот што демонстрира богатство отколку човекот што создава вистинска вредност. Скап автомобил може да предизвика повеќе восхит од научно достигнување, успешен мал бизнис или долгогодишна професионална посветеност. Како општество, понекогаш премногу лесно ги мешаме богатството, успехот и човечката вредност, иако тие не се исто.

Затоа прашањето не е зошто некој сака убав автомобил, современ телефон или незаборавна свадба. Желбата за подобар живот е природна и оправдана. Вистинското прашање е зошто толку често сме подготвени да ја жртвуваме финансиската сигурност за да создадеме впечаток дека веќе сме го постигнале тој подобар живот.

На Македонија не ѝ недостигаат само повисоки плати и подобри економски можности. Ѝ недостига и поинаков однос кон успехот, парите и личното достоинство. Потребно е да престанеме да ја мериме вредноста на луѓето според она што го покажуваат и да почнеме повеќе да го цениме она што го создаваат, знаат и придонесуваат.

Бидејќи вистинскиот луксуз не е секогаш автомобилот што го возиме, телефонот што го носиме или ресторанот во кој славиме. За многумина вистински луксуз би бил да немаат долгови, да располагаат со сопственото време, да имаат заштеда за непредвидени ситуации и да не стравуваат од следната сметка.

И можеби токму тука се крие најголемиот македонски парадокс: во земја во која постојано се жалиме дека немаме доволно за нормален живот, понекогаш трошиме премногу за другите да поверуваат дека живееме подобро отколку што навистина живееме.

На крајот, кој го плаќа македонскиот луксуз? Не го плаќаат соседите што ни се восхитуваат, ниту пријателите што ни ги лајкуваат фотографиите. Го плаќаме самите ние, со сопствените приходи, заштеди, долгови, а понекогаш и со сопствениот мир.

И додека не научиме да ја разликуваме потребата да живееме добро од потребата другите да мислат дека живееме добро, ќе продолжиме да бидеме општество во кое впечатокот за богатство понекогаш вреди повеќе од самата финансиска сигурност.

Ангелов М.