Македонија пред голема технолошка одлука: Што добиваме, а што ризикуваме со дата-центрите?

Македонија се наоѓа пред нова технолошка и инвестициска дилема. Додека светот забрзано гради инфраструктура потребна за дигиталните услуги, облачните технологии и вештачката интелигенција, идејата за изградба на големи дата-центри во земјава отвори дебата за тоа што Македонија може да добие, но и колку таквите инвестиции можат да ја оптоварат постојната инфраструктура.

Ставовите веќе се поделени. Поддржувачите во дата-центрите гледаат можност за привлекување голем капитал, отворање високоплатени работни места и дополнителен развој на домашниот ИКТ-сектор. Критичарите, пак, предупредуваат дека пред реализација на вакви проекти јавноста мора да знае колку електрична енергија и вода ќе трошат, како ќе се обезбедат потребните ресурси и какво ќе биде нивното влијание врз животната средина.

Зад целата дебата стои едно поголемо прашање – дали Македонија е подготвена да стане дел од новиот глобален инвестициски циклус во дигитална инфраструктура.

Министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски смета дека земјата треба да работи на привлекување приватни инвестиции во дата-центри, но паралелно да развива и национален дата-центар за потребите на државните институции.

Според информациите што ги изнесе, веќе постои интерес за развој на големи капацитети во Македонија. Еден од проектите што се разгледуваат предвидува инвестиција од најмалку 100 милиони долари во првата фаза, со можност вкупната вредност во иднина да надмине 500 милиони долари.

Таков износ би претставувал значајна инвестиција за македонската економија, особено ако дел од работата, услугите и одржувањето им бидат доверени на домашни компании.

Аргументот на Владата е дека ефектот не треба да се гледа само преку бројот на директно вработени во самите центри. Изградбата и функционирањето на ваква инфраструктура може да отвори простор за домашни ИКТ-компании, инженери, телекомуникациски оператори и други фирми што би биле дел од поширокиот синџир на услуги.

Андоновски смета дека Македонија има можност да го искористи инвестицискиот бран за диверзификација на економијата, создавање високоплатени работни места, пренос на знаење и дополнително зајакнување на технолошкиот сектор.

Но, големината на инвестицијата е само едната страна од приказната.

Дата-центрите се инфраструктурни објекти со специфични потреби, а токму нивното снабдување со електрична енергија и системите за ладење станаа едни од централните прашања во домашната дебата.

Од СДСМ побараа Владата јавно да ги објави деталите за проектите што се разгледуваат, вклучително и информациите за инвеститорите, потребната количина електрична енергија, начинот на кој таа би се обезбедувала и очекуваната потрошувачка на вода.

Опозицијата бара одговор и на прашањето како би функционирале системите за ладење и какво би било нивното влијание врз водните ресурси и животната средина. Според партијата, јавноста треба да има увид и во проектната документација, договорите и условите под кои дата-центрите би се приклучиле на постојната инфраструктура.

Токму овие прашања покажуваат дека одлуката за изградба на дата-центри не може да се сведе само на тоа колку милиони долари ќе инвестира некоја компанија.

За земја како Македонија, еден од најважните аспекти е дали енергетскиот систем може да ги поддржи новите големи потрошувачи без да создаде дополнителни проблеми за останатиот дел од економијата.

Истовремено, треба однапред да се утврди од каде ќе доаѓа потребната електрична енергија и какви инфраструктурни инвестиции ќе бидат неопходни за нејзина сигурна испорака.

Слична внимателност е потребна и кај користењето на водата. Ако конкретните центри користат системи за ладење што бараат значителни количества вода, јавноста и институциите треба да располагаат со јасни податоци за потребите на проектите и нивното потенцијално влијание врз локалните ресурси.

Тоа не значи дека инвестициите однапред треба да се отфрлат, туку дека нивната економска корист треба да се спореди со трошоците и инфраструктурните барања што ги носат.

Во дебатата постои уште една важна разлика – приватните дата-центри и инфраструктурата потребна за државните институции не се иста работа.

Експертот за дигитализација Орце Симов смета дека приватните инвестиции во дата-центри се добредојдени и можат значително да придонесат за развојот на дигиталната економија. Сепак, според него, тоа не ја отстранува потребата државата да располага со сопствена инфраструктура за чување и обработка на податоците на институциите.

Таквиот државен дата-центар би требало да има високо ниво на заштита од сајбер-напади и да овозможи сигурно функционирање на критичните државни системи.

Симов смета дека при неговата изградба треба максимално да се искористи капацитетот на домашните ИКТ-компании. На тој начин инвестицијата не би значела само набавка на технологија, туку и создавање домашно знаење и експертиза што во иднина би можеле да се применуваат и во други проекти.

Особено значајно е прашањето за резервната инфраструктура. Покрај главниот центар, според ваквиот пристап, потребен е и секундарен центар за обновување на системите во случај на сериозен дефект, природна непогода или сајбер-напад.

Целта е државните дигитални системи да не зависат од една локација и да можат да продолжат да функционираат дури и во вонредни околности.

Во дискусијата се вклучи и инженерската јавност, од каде доаѓаат предлози управувањето со државните дата-центри да не биде оставено исклучиво на политички или административни структури.

Предлогот е во управувањето и надзорот да бидат вклучени инженери од областа на информациско-комуникациските технологии, телекомуникациите, дата-центрите, сајбер-безбедноста и електроенергетиката, заедно со економски, правни и независни стручни лица.

Идејата е одлуките за инфраструктура од вакво значење да се носат со комбинација од техничка, економска и правна експертиза, а контролата врз проектите да биде поставена уште пред нивното целосно развивање.

Токму тоа може да биде една од најважните лекции од актуелната дебата.

Прашањето не мора да биде дали Македонија треба да биде „за“ или „против“ дата-центрите. Многу поважно е под кои услови ќе дозволи нивна изградба и што ќе добие економијата за возврат.

Инвестиција од стотици милиони долари несомнено може да биде значајна за мала економија. Ако со неа дојдат нови работни места, знаење, ангажман за домашните компании и развој на инфраструктурата, ефектот може да биде поширок од самиот објект.

Но, истата инвестиција мора да биде разгледана и преку нејзината потрошувачка на електрична енергија и вода, влијанието врз животната средина, условите што државата ќе му ги понуди на инвеститорот и долгорочната корист за домашната економија.

Македонија затоа има две задачи што треба да ги решава паралелно. Од една страна, да не остане настрана од новиот инвестициски циклус во дигиталната инфраструктура. Од друга, да не влегува во големи проекти без јасни правила, анализи и јавни информации за нивните ефекти.

Дата-центрите сами по себе не се ниту економско чудо ниту технолошка закана. Нивната вредност за Македонија ќе зависи од тоа како ќе бидат изградени, од каде ќе ја добиваат потребната енергија, колку ресурси ќе користат, кој ќе има корист од инвестициите и колку домашната економија ќе биде вклучена во нивното функционирање.

Токму затоа најважната дебата допрва треба да се води. Не дали новата технологија треба да дојде во Македонија, туку како земјата да ја искористи без да создаде трошоци и ризици поголеми од придобивките што ги очекува.