SpaceX ја покажа новата реалност: Компаниите стануваат гиганти пред да излезат на берза

Американскиот пазар на иницијални јавни понуди на прв поглед повторно изгледа моќно. Компаниите од почетокот на 2026 година преку излегување на берза собрале околу 132 милијарди долари, а доколку во последните месеци од годината се реализираат уште неколку големи понуди, вкупната вредност би можела да достигне рекорд.

Но зад големата бројка се крие поинаква слика. Најголем дел од вредноста доаѓа од неколку огромни компании, пред сè од берзанското деби на SpaceX. Во исто време, бројот на компании што навистина одлучуваат да станат јавно котирани останува релативно мал.

По излегувањето на SpaceX на берзата во јуни, во третото тримесечје биле реализирани само околу 22 иницијални јавни понуди. Тоа го става периодот меѓу послабите тримесечја во последните години, а дополнителен проблем е што повеќе компании ги одложија или целосно ги повлекоа плановите за берзанско деби.

Затоа рекордната вредност на понудите не значи дека американскиот пазар на нови акции целосно закрепнал. Напротив, зад спектакуларните берзански дебија на неколку гиганти се гледа структурна промена што трае со децении – компаниите сè подолго остануваат приватни.

Тоа е особено важно за обичните инвеститори. Некогаш младите компании излегувале на берзата во многу порана фаза од својот развој, што им овозможувало и на малите инвеститори да купат акции додека бизнисот сè уште имал огромен простор за раст. Денес значителен дел од тој раст се случува далеку од јавните берзи.

Кога една компанија останува приватна додека не достигне вредност од десетици или стотици милијарди долари, најголемиот раст дотогаш главно им припаѓа на основачите, вработените со удели, фондовите за ризичен капитал и богатите приватни инвеститори. Пошироката јавност добива пристап до акциите дури кога компанијата веќе достигнала висока вредност и кога голем дел од нејзиниот најбрз раст е зад неа.

SpaceX е еден од највпечатливите примери за тоа колку се променил пазарот. Компанијата во 2026 година излезе на берзата со вредност од околу 1,8 билиони долари. За споредба, Facebook, денешна Meta Platforms, при своето берзанско деби во 2012 година имаше пазарна капитализација од околу 81 милијарда долари.

Разликата покажува колку далеку можат да стигнат современите компании пред воопшто да им овозможат на обичните инвеститори да станат нивни акционери.

Следните големи тестови за пазарот би можеле да дојдат од секторот на вештачката интелигенција. Anthropic се подготвува за можно излегување на берзата во четвртото тримесечје, додека OpenAI се поврзува со потенцијално берзанско деби во 2027 година. Доколку плановите се реализираат, на јавниот пазар би можеле да пристигнат уште компании со вредност поголема од еден билион долари.

Сепак, нивните планови не се без ризици. Прашањата поврзани со безбедноста и регулирањето на вештачката интелигенција би можеле да влијаат врз временската рамка. Но без оглед на тоа кога точно ќе се случат овие понуди, тие го нагласуваат истиот проблем – највредните технолошки компании денес можат да соберат огромни количини капитал без воопшто да излезат на берза.

Тоа не било секогаш така. Во текот на 1990-тите во САД биле реализирани значително повеќе иницијални јавни понуди отколку во сите 25 години што следувале. Пресвртот се поврзува со промените во правилата кои во 1996 година значително го олесниле собирањето приватен капитал.

До тој период компаниите што сакале големи суми за финансирање на растот многу почесто морале да се свртат кон јавниот пазар. Излегувањето на берза носело пристап до голема база инвеститори, но истовремено значело редовно објавување финансиски резултати, ревизии и значително поголема јавна контрола.

Промените во американското законодавство им овозможиле на компаниите полесно да собираат приватен капитал низ целата земја. Со тоа биле намалени дел од административните и правните пречки што претходно го отежнувале ваквото финансирање.

Кога основачите и фондовите за ризичен капитал сфатиле дека можат приватно да обезбедат милијарди долари, потребата за рано излегување на берза значително се намалила. Компаниите можеле да продолжат да растат без квартално да ја отвораат својата деловна книга пред јавноста и конкурентите.

За раководствата тоа има очигледни предности. Приватната компанија не мора да открива толку многу информации за приходите, трошоците, пазарниот удел, стратегијата и проблемите во работењето. Тоа е особено привлечно во индустрии во кои деловните информации можат да бидат голема конкурентска предност.

Но она што е предност за компаниите може да биде недостаток за инвеститорите и јавноста. Јавните пазари имаат строги правила за транспарентност, висока ликвидност и практично се достапни за секој што сака да инвестира. Приватните пазари, од друга страна, во голема мера остануваат простор за институционални и богати инвеститори.

Токму затоа се отвора дебатата дали решението треба да биде олеснување на правилата за компаниите што излегуваат на берза или воведување поголема транспарентност за огромните компании што одлучуваат да останат приватни.

Претседателот на американската Комисија за хартии од вредност и берзи, Пол Аткинс, дел од проблемот го гледа во регулаторниот товар што го носи јавниот статус. Меѓу идеите се ублажување на одредени ревизорски барања и можност компаниите финансиските резултати да ги објавуваат на секои шест месеци наместо квартално.

Аргументот е дека редовните ревизии и честото известување создаваат трошоци, особено за помалите компании, и можат да ги одвратат од излегување на берзата. Од друга страна, токму тие правила им обезбедуваат на инвеститорите поголем увид во финансиската состојба на компаниите и беа дополнително зајакнати по големите корпоративни скандали како Enron и WorldCom.

Кај најголемите и најбрзорастечките технолошки компании, меѓутоа, трошокот од неколку стотици илјади или неколку милиони долари за исполнување на регулаторните обврски тешко може да се смета за главната причина тие да останат приватни. Многу поголема вредност за нив има можноста чувствителните деловни информации да ги задржат подалеку од јавноста и конкурентите.

Оттука произлегува и поинаква идеја – наместо да се намалува транспарентноста на берзата, да се зголеми транспарентноста на приватниот пазар.

Една од можностите би била многу големите приватни компании, на пример оние со вредност од најмалку 10 милијарди долари, да имаат обврска да доставуваат финансиски податоци до надлежните институции. Информациите би можеле да станат достапни за јавноста со одредено задоцнување, на пример по една година.

Со таков модел инвеститорите и јавноста би добиле подобра претстава за работењето на компаниите кои веќе имаат огромно економско влијание, додека самите компании би добиле време во кое чувствителните податоци нема веднаш да им станат достапни на конкурентите. Сличен принцип на одложено објавување веќе постои кај патентните пријави.

Постојат и истражувања што укажуваат дека поголемата задолжителна транспарентност може да го промени однесувањето на приватните компании. Истражувањето на Сајрус Агамола и Ричард Такор покажало дека биотехнолошките компании почесто се одлучувале за излегување на берзата по реформата од 2007 година, со која биле зголемени барањата за објавување податоци од клиничките испитувања.

Прашањето има големо значење и за следната генерација индивидуални инвеститори. Дел од најголемите компании кои во изминатите децении создадоа огромна вредност на американската берза станале јавни релативно рано во својот развој.

Apple, Microsoft, Amazon и Nvidia излегоа на берза меѓу 1980 и 1999 година, со вредности што биле повеќекратно пониски од оние што денес ги достигнуваат најголемите приватни компании пред нивното берзанско деби. Инвеститорите што подоцна ги купувале нивните акции затоа имале можност да учествуваат во голем дел од долгорочниот раст.

Денешниот модел е различен. Компанија може да започне како стартап, да собере милијарди долари приватен капитал, да стане глобален лидер и да достигне вредност од стотици милијарди или дури над еден билион долари пред нејзините акции да станат достапни за пошироката јавност.

Токму тука се наоѓа парадоксот на сегашниот американски пазар. Вредноста на иницијалните јавни понуди може да поставува рекорди, додека бројот на компании што излегуваат на берза останува слаб. Неколку гигантски понуди можат статистички да создадат впечаток на исклучително силен пазар, иако под површината системот сè повеќе се потпира на приватен капитал.

Затоа вистинското прашање не е само колку милијарди долари ќе соберат компаниите преку берзански понуди во една година. Многу поважно е во која фаза од својот развој ќе станат достапни за јавните инвеститори.

Ако најиновативните компании продолжат да остануваат приватни сè додека не достигнат вредности од десетици или стотици милијарди долари, малите инвеститори ќе добиваат пристап дури откако значителен дел од растот веќе ќе биде остварен. А токму тоа може да биде најголемата промена што новата ера на берзански дебија вредни билиони ја носи на пазарот.