Европа пред нова енергетска криза: Скапиот гас станува сериозен предизвик и за Македонија

Европа влегува во зимскиот период со нов енергетски притисок, а последиците од високите цени на природниот гас не ја заобиколуваат ниту Македонија. Ниското ниво на резервите и највисоките цени по големата енергетска криза од 2022 година повторно го отвораат прашањето колку европскиот енергетски систем е подготвен за студените месеци и колку земјите зависни од увоз ќе можат да го издржат новиот ценовен удар.

Европскиот природен гас речиси цел септември се тргува над границата од 70 евра за мегават-час. Во текот на минатата недела цената се искачи и над 80 евра, ниво што дополнително ја зголемува неизвесноста пред почетокот на периодот кога потрошувачката традиционално расте.

За Македонија ова е особено чувствително прашање. Иако земјата во моментов се оценува како енергетски стабилна, високите цени на европскиот пазар претставуваат предизвик за економија која нема можност целосно да се изолира од движењата на регионалните енергетски пазари. Колку подолго гасот останува скап, толку поголем станува притисокот врз земјите кои мора да обезбедуваат дел од своите енергетски потреби преку увоз.

Природниот гас е важен и поради неговото влијание врз поширокиот енергетски пазар. Кога неговата цена силно расте, последиците не остануваат ограничени само на директните корисници на гас. Притисокот може да се пренесе и врз производството на електрична енергија, индустријата и компаниите што користат енергенти како значителен дел од своите производствени трошоци.

Токму затоа Македонија зимава повторно ќе се потпира во значителна мера на домашното производство од јаглен. Во услови кога европскиот гас е скап, обезбедувањето сопствено производство станува важно за одржување на стабилноста на електроенергетскиот систем и намалување на изложеноста на непредвидливите движења на меѓународните пазари.

Тоа, сепак, ја покажува и сложеноста на македонската енергетска позиција. Од една страна, земјата треба постепено да се движи кон почисти извори на енергија и да ја намалува зависноста од јаглен. Од друга страна, во период на високи цени и нестабилност на европскиот пазар, токму домашните производствени капацитети стануваат важна заштита од уште поголема зависност од увоз.

Дополнителна неизвесност создава состојбата со европските резерви на природен гас. Европа ја пречекува зимата со помали залихи, што значи дека временските услови во следните месеци можат да имаат уште поголемо влијание врз цените. Подолг и постуден зимски период би ја зголемил потрошувачката и би можел дополнително да го засили притисокот врз пазарот.

Истовремено, на глобалниот пазар постои огромна разлика во цената на енергенсот. Според податоците наведени во анализата, американскиот природен гас е околу осум пати поевтин од европскиот. Тој јаз покажува со каков конкурентски недостаток се соочуваат европските компании во однос на дел од американската индустрија, особено во секторите каде енергијата претставува голем дел од производствените трошоци.

За Македонија европските движења се важни и од друг аспект. Домашната економија е силно поврзана со европскиот пазар, па енергетскиот притисок врз компаниите во Европа може посредно да се почувствува и преку индустријата, трговијата и побарувачката. Поради тоа, цената на гасот не е само прашање за земјите што имаат многу поголема директна потрошувачка на овој енергент.

Предизвикот за Македонија оваа зима ќе биде да ја задржи стабилноста на системот во време кога европската енергетска слика повторно станува неизвесна. Стабилното домашно производство ќе биде особено важно доколку високите цени на гасот продолжат, а европската побарувачка се зголеми со падот на температурите.

Истовремено, потпирањето на јагленот покажува дека долгорочниот енергетски предизвик за земјата останува нерешен. Македонија треба да обезбеди доволно енергија по прифатлива цена, но паралелно да создава услови за постепено намалување на зависноста од фосилните горива. Високите европски цени само дополнително ја усложнуваат таа пресметка.

Затоа зимата што претстои ќе биде важен тест не само за европскиот, туку и за македонскиот енергетски систем. Доколку гасот продолжи да се задржува над 70 евра за мегават-час или повторно се движи над 80 евра, притисокот врз европскиот пазар ќе остане силен. За Македонија во такви услови клучно ќе биде домашното производство да остане стабилно и да се намали потребата од скапа енергија од надворешните пазари.

Европската енергетска криза затоа не е далечен проблем што завршува на границите на Европската Унија. Секое поголемо нарушување на пазарот се пренесува и кон регионот, а Македонија како мала и увозно зависна економија има ограничен простор да влијае врз цените. Токму затоа прашањето колку енергија земјата може сигурно да произведе дома станува уште поважно во период кога европскиот гас повторно станува скап и неизвесен.