Роботите доаѓаат меѓу нас: Што ќе се случи кога ќе влезат во македонските болници и домови?

Роботите одамна не се технологија резервирана само за научнофантастичните филмови. Машини што можат да се движат, да пренесуваат товар, да комуницираат и да извршуваат задачи покрај луѓето веќе постојат, а нивните способности стануваат сè поголеми. Следниот голем предизвик, сепак, не е само колку напредни ќе станат, туку што ќе се случи кога од строго контролираните индустриски средини ќе преминат во просторот во кој секојдневно живееме.

За Македонија тоа отвора прашања што досега можеби изгледаа далечни. Како би функционирал робот во болница полна со пациенти, во дом со деца и повозрасни луѓе или на улица каде што ситуацијата може да се промени за неколку секунди? Токму преминот од фабричката хала кон реалниот свет ја прави роботиката многу посложена отколку што изгледа кога се гледаат демонстрации на новите машини.

Во фабриките условите најчесто се приспособени на роботите. Нивното движење е однапред предвидено, работниот простор е организиран, а задачите се повторуваат во релативно контролирани околности. Како што посочува професорката Домазетовска, фабриката е проектирана за роботот, додека домот, болницата и улицата не се.

Токму тука започнува најтешкиот дел. Во домот може ненадејно да се појави дете, домашен миленик или предмет оставен на подот. Во болница роботот може да се движи покрај пациенти, медицински персонал и опрема, додека на улица мора да функционира во средина во која истовремено се движат пешаци, автомобили и други учесници во сообраќајот. Реалниот свет е непредвидлив, а секоја грешка на машина што физички се движи меѓу луѓето може да има поинакви последици од грешка на обична компјутерска програма.

Затоа експертските предупредувања не се насочени кон филмското сценарио во кое роботите еден ден ќе решат да се свртат против луѓето. Според Ламески, вистинската опасност треба да се бара во грешките и во степенот до кој луѓето ќе им препуштат одлучување на машините. Колку поголема самостојност добива еден систем, толку поважно станува прашањето каде завршува неговата надлежност и кога човекот мора да ја преземе контролата.

Ова е особено чувствително во здравството. Роботите можат да станат помошници во средини каде што персоналот е оптоварен со голем број задачи, но болницата е простор во кој последиците од погрешна проценка можат да бидат сериозни. Затоа воведувањето роботски системи не е само прашање дали технологијата може да изврши одредена задача, туку и колку безбедно може да го направи тоа во непосредна близина на пациентите.

Слични дилеми се појавуваат и кога роботите ќе влезат во домовите. Таму машината повеќе не работи во средина создадена според нејзините потреби, туку мора да се приспособува на човекот. Тоа подразбира справување со голем број непредвидени ситуации што во фабричка средина можат однапред да бидат ограничени.

Развојот на вештачката интелигенција дополнително ја менува улогата на роботите. Наместо машини што само повторуваат однапред зададени движења, тие постепено добиваат способност да обработуваат информации од околината, да комуницираат и да приспособуваат дел од своето однесување. Со тоа стануваат покорисни, но истовремено расте и потребата јасно да се утврди што смеат да прават самостојно.

Во Македонија ваквата дискусија допрва ќе станува актуелна со ширењето на технологијата. Прашањето нема да биде само дали некоја болница, компанија или институција може да набави напреден робот, туку дали постојат услови тој безбедно да функционира покрај луѓето и кој ќе ја преземе одговорноста кога нешто нема да се одвива според планираното.

Тука се отвора и поширокото прашање за довербата. Луѓето можеби лесно ќе прифатат робот што носи товар или извршува едноставна задача, но односот се менува кога машината треба да донесе одлука што директно влијае врз човекот. Колку е поважна одлуката, толку поголема станува потребата човекот да остане дел од процесот.

Популарната култура со децении ја претставуваше опасноста од роботите преку приказни за машини што стануваат свесни и се бунтуваат против своите создавачи. „Терминатор“ на Џејмс Камерон од 1984 година е веројатно еден од најпознатите примери, но реалниот предизвик денес изгледа многу помалку спектакуларно и токму затоа може да биде поважен.

Наместо прашањето дали роботите ќе се „побунат“, многу пореално е да се праша што ќе се случи ако погрешат, ако не ја разберат правилно ситуацијата или ако луѓето им препуштат одлука што не требало да ја препуштат. Физичката машина што работи покрај човекот носи поинаков вид ризик од софтвер што останува зад екранот.

Роботите веројатно ќе продолжат да добиваат сè поголема улога како работници, помошници и машини што соработуваат со луѓето. Но нивното влегување во болниците, домовите и јавниот простор ќе бара многу повеќе од технолошки напредок – ќе бара правила, контрола и јасно утврдена човечка одговорност.

За Македонија затоа најважното прашање не е дали роботите ќе дојдат. Многу поважно е колку подготвени ќе бидеме кога технологијата што денес ја гледаме во фабрики и демонстрациски видеа ќе почне да се движи меѓу пациенти, семејства и граѓани во реалниот секојдневен живот.