Цената не е сменета, но нешто недостига: Проверете ја грамажата пред да купите

На полицата производот изгледа речиси исто како и претходно. Пакувањето има сличен дизајн, цената можеби воопшто не е променета, а купувачот по навика го става во кошничката. Разликата често се забележува дури кога внимателно ќе се прочита декларацијата – наместо 500 грама, пакувањето сега содржи 450, или наместо 200 грама, количината е намалена на 180.

На овој начин потрошувачот не гледа класично поскапување на цената на производот, но за истите или речиси исти пари добива помала количина. Практиката е позната како шринкфлација и одамна не е непозната ниту на македонскиот пазар, особено во периоди кога производителите се соочуваат со раст на трошоците.

Намалувањето на количината може да биде само неколку десетици грама, што дополнително го отежнува забележувањето на промената. Амбалажата понекогаш останува речиси идентична, па купувачот што со години го зема истиот производ лесно може да претпостави дека и понатаму ја добива истата количина.

Организациите за заштита на потрошувачите во Македонија ја следат оваа практика уште од економската криза во 2008 и 2009 година. Според информациите што ги посочуваат, вакви примери се забележувале кај храна, пијалаци и производи за домаќинството, но слични промени може да се појават и кај брзата храна и во угостителството.

Самото менување на големината на пакувањето не значи дека производителот прави нешто спорно. Производителите можат да ја определуваат количината во која ќе го продаваат производот, но проблемот за потрошувачот се појавува кога намалувањето е направено на начин што тешко се забележува, особено ако изгледот на амбалажата останува речиси непроменет.

Тогаш навиката работи во корист на производителот. Купувачот ја препознава бојата, логото и обликот на пакувањето, ја гледа цената и го зема производот без повторно да ја проверува неговата тежина. Дури подоцна може да забележи дека за истата сума добил помалку отколку порано.

Потрошувачките организации предупредуваат дека токму поради тоа многу граѓани ваквата практика ја доживуваат како измама. Клучно е купувачот да има јасна информација за количината што ја добива и да може реално да ја спореди цената со другите производи на полицата.

Дека промените во грамажата не се само впечаток на потрошувачите покажуваат и претходните инспекциски контроли во Македонија. Според изворот, биле утврдувани промени во количината кај производи како кафе, леб и кисело млеко, а биле забележани и различни мерни единици што можат дополнително да го отежнат споредувањето.

Кај дел од пакуваните производи потрошувачките организации претходно забележувале намалување од 20 до 50 грама. Меѓу категориите кај кои биле посочувани вакви промени се шеќерот, месните преработки, млечните производи и кондиторските производи.

Вистинското поскапување најлесно може да се види кога цената ќе се пресмета според количината. Ако пакување од 500 грама се продава за 100 денари, тогаш еден килограм од производот чини 200 денари. Но ако производителот ја намали количината на 450 грама, а цената остане 100 денари, на касата нема да има видливо поскапување, иако купувачот реално плаќа повеќе за секој килограм.

Токму затоа споредувањето само на цените на две пакувања може да даде погрешна слика. Производ што чини 90 денари не мора да биде поевтин од производ што чини 100 денари ако во првото пакување има значително помала количина. Многу попрецизна слика се добива кога се споредува цената за килограм, литар или друга соодветна единица мерка.

Зад намалувањето на пакувањата најчесто стојат зголемените производствени трошоци. Повисоките цени на суровините, енергијата, транспортот, амбалажата и работната сила создаваат притисок врз производителите, кои треба да изберат дали директно ќе ја зголемат цената или дел од растот на трошоците ќе го надоместат преку намалување на количината.

За потрошувачот, сепак, конечниот ефект може да биде ист. Без разлика дали производот директно поскапел или неговата цена останала непроменета додека пакувањето се намалило, за иста количина на крајот треба да се издвојат повеќе пари.

Шринкфлацијата е особено тешко забележлива токму затоа што не се гледа веднаш на цената. Зголемувањето од 100 на 110 денари лесно се забележува, додека промената од 500 на 450 грама може да помине незабележано ако купувачот не ја проверува декларацијата.

Затоа при пазарувањето веќе не е доволно вниманието да биде насочено само кон цената напишана со големи бројки на полицата. Грамажата, волуменот и цената по единица мерка можат да покажат сосема поинаква слика за тоа кој производ навистина е поевтин.

Следниот пат кога познатото пакување ќе изгледа како да не поскапело, вреди да се провери уште една бројка. Понекогаш поскапувањето не се крие на ценовникот, туку во неколкуте десетици грама што исчезнале од пакувањето.